«AURU JUQPAYDY» DEGEN HADISTI QALAI TÚSINEMIZ?

Haқ elshisi (oğan Allanyń salaýaty men sәlemi bolsyn): «Auru juqpaídy, qustardyń uşýy jaman nysan sanalmaydi. Men jaqsylyqqa jorýdy únatamyn», – dedi. Sahabalar: «Jaqsylyqqa jorý degeni ne?» – dep sұrady. Sonda Paigambar (oğan Allanyń salaýaty men sәlemi bolsyn): «Jaqsy sөz», – dep jauap berdi (Buhari, Muslim).

Jәhiliiat kezinde (Islamnan bұryn) arabtar «Aurular belgili kұsh-quatqa, құdiretke ie. Bir organizmnen basқa bir organizmge auru sol kұsh-quattyń kөmegi men өtedi» degen senimde boldy. Qazir de kez kelgen adamnyń «Juқpaly aurulardyń basқaǵa juǵatyny, taraítyny ǵylymi tұrǵyda dәlеldengen» dep aitýy zańdylyq.

Alaída atalqan hadiste Paigambarımız (oğan Allanyń salaýaty men sәlemi bolsyn) musulmannyń bұl mәselede dini kөzқараsy qalai bolý kerek tigin tұsindirdi. Iani bizdiń aqidamyz (dini senimimiz) boiynsha nauқas kisiniń aurýy saý adamǵa өz-өzinen juqpaídy. Dert juqsa da, Alla Taǵalanyń qalaýymen, bilimimen, taǵdyrymen jәne sheshimimen juqady. Juқpaly aurýǵa shaldyqqan adammen saý adamnyń aralasyýy derttiń juǵýyna sebep bolady. Alaída biz, musulmandar, nyқ senimmen (100 paiz) auru juqady demiemiz, Alla qalasa juqady dep aitamyz. Өitkeni, өmіrde juқpaly aurudyn saý adamlarga әser etpegen mysaly өte kөp.

Islamnan bұryn arab qoǵamynda tұrli yrymdarga sený keńinen taragan bolatyn. Mысaly, arabtar qustardyń uşýyna qarap jaqsy ne jaman joramal jasaityn. Bir isti isteý ne istemeýde kүmәndansa, qus uşyratyn. Eger qus oń jaqqa qaraí uşsa, isti bastaityn, al sol jaqqa qaraí uşsa, istemeitín. Eger qus tura uşsa, qusty qaıta uşyratyn. Islam dini osyndai yrymdardy joqqa shyǵardy.

Al Paigambarımızdyń (oğan Allanyń salaýaty men sәlemi bolsyn) өmirlik ұstanymy әрdaim jamandyqty oilaıp, әр nәrseden seskenip, qaıǵy-mұńǵa salyna berý emes, kerisinşe әрқashan qandaı jaǵdaı bolmasyn ony jaqsylyqqa joryp, keleşekke үmitpen qaraytyn bolatyn. Paigambarımızdyń (oğan Allanyń salaýaty men sәlemi bolsyn) «jaqsy sөz» degeni әрdaim jaqsy sөz aityp, aldaǵy kүnden tek қana jaqsylyq kүtu bolatyn.

Taǵy bir hadiste Paigambarımız (oğan Allanyń salaýaty men sәlemi bolsyn): «Nauқas kisini saý adamnyń aldyna әkelmeńder» , – degen (Buhari). Mұnda tүieler jaıynda aıtylǵan bolatyn. Iani Haқ elshisi (oğan Allanyń salaýaty men sәlemi bolsyn) auru tүieni әkelip, saý tүiege qosyp suarýdan qaıttardy. Өitkeni saý tүie de auryıp qalsa, iesi «aýru juqty» dep өkine bastaidy.

Bұl mazmұnda kelgen basқa da hadister bar. Onyn birinde «aýru juqpaídy» dese, basқasynda «juқpaly aurudan saқtanu qajet» degen mazmұnda baıandalady. Mұnda «aýrudyn өz-өzinen juqpaítyny» senim mәselesi ekeni, «juқpaly aurudan saқtanu kerek»tigi dinimizdiń talaby ekeni aıқyndalady. Islam dini қashanda juқpaly aurudan saқtanu sharalaryn қoldanyp, indettiń zıiýanan Alla Taǵalaga siýnyýǵa үndeídi. Juқpaly aurular turaly derekter erteden belgili bolǵan. Osy rette «aýrudyn juǵatynyn» ǵylymi tұrǵyda birinshi bolyp dәlеldegen musulman dәrigerleri ekendigin bіліp jүrgenimiz dұrys-aқ.

Ortaǵasyrlyқ ǵalym Әbu Әli ibn Sina (980-1037) өz eńbekterinde keibir aurulardyń nauқas adamnan, janýarlardan juǵyp, tez taralatyny, oǵan kөzge kөrinbeitin «miazmalardyń» sebepker bolatyny turaly aıtkhan.

Atakty nemis ǵalymy Zigrid Khunke'nin «Allanyń nұry Eýropany jarқyratty» atty kitabynda: «1348 jyly andalusiialyқ (қazirgi Ispaniia) memleket qaıratkery, dәriger, Grenada sұлtanynyń uәziri Ibn al-Khatib aurudyn nauқas kisi arқyly juǵatyny jәne taralatyny turaly ǵylymi maqala jazdy. Aurudyn juǵatyny jәne onyn қaterleri, sonymen qatar onyn zardaptarynan saқtanu joldaryn oilaıp tapty. Osy arқyly musulmandar tarapynan adamzat үshin baǵa jetpes қyzmet etildi», – delingen (275-276 better). Qazaқ ғұlamasy Өteiboidak Tileuқabylұlynyń (1397-1492) VI ǵasyrda jazǵan «Shipagerlik bayan» atty eńbeginiń қolzhazbasynda derttiń paıda boluyn adam denesine қurtardyn (kөzge kөrinetin jәne kөrinbeitin) enýimen tұsindergen.

Khasan AMANҚҰL

«Mұnara» gazetі, № 6 , 2020 jyl