AVTORLYQ QUQYQ JAILY SHARIĞAT NE DEYDI?

Islam dininde ärkim öz eñbeginiñ jemisin köruge quqılı. Jazwşı jazğan kitabınıñ, önertapqış oylap tapqan twındısınıñ iesi atanwı tiis. Bul olardıñ mülki bolıp esepteledi. Sondıqtan eşkimge onı köşiruge, basıp şığarwğa jäne satwğa rüqsat berilmeýdi.

Müsılman adam özginiñ mal-mülkine amanat retinde qaraydı. Öytkeni Islam dininde bireudiñ sözın, eñbegin nemese twındısın öziniki sekildi iemdenwge jäne paydalanwğa tıyım salınadı. Ol amanatqa qiyanat etw, şınayı ieleriniñ quqığına zulum jasaw, zarar berw bolıp esepteledi. Shariğat boyınşa, ondaý adam jazağa tartıladı, al tapqan tabısı haram sanaladı.

Alla Tağala: «Bir-biriñdiñ mal-mülkin haram joldarmen jemender» , – dep buýıradı («Baqara» süresi, 188-aýat). Tağı bir aýatta: «Wa, iman keltirgender! Allağa jäne payğambarğa opasızdıq jasamañdar. Eger olay isteseñder, aralarıñdağı amanattarıña da bılıp turıp qiyanat jasaytın bolasıñdar» , – degen («Änfäl» süresi, 27-aýat).

Payğambarımız (oğan Allanıñ salawatı men sälemi bolsyn): «Eşkım eşqaşan öz tabısınan asqan qaýyrlı (halal, taza, kümänsiz) rızıq jegen emes. Allanıñ payğambarı Däwıt te öz qol eñbeginiñ jemisin jegen» , – dep aitqan (Buhari). Jäne bir hadiste: «Münapiqtıñ belgisi üşeý: söylese – jalğan söyleýdi, uäde berse – uädesin buzada, amanat tapsırılsa – oğan qiyanat etedi», – delingen (Buhari, Müslim).

Abdul Fattah Äbu Ğudda öziniñ «Qimatuz zäman indäl ulamai» attı kitabında: «Ğılımi söylem men sözderde onıñ aýtwşısına nemese jetkizwşısına silteme jasaw – amanat», – dep jazadı. Ğalımdardıñ aýtwınşa, burınğı basşılar, äsirese halifa Mämun kitap jazatın ğalımdarğa jäne audarmaşılarğa eñbegi üşin sol kitabtıñ salmağınday altın beretin bolğan. Sol aqı kitapqa jumsağan qağaz ben siya jäne kitabtıñ bağasınan edäýir köp edi («Ğasr ul-Mä'mun», 1/377).

1988 jıldıñ 10-15 jeltoqsanında (hijridiñ 1409 jılı, jumadul äwwäl ayınıñ 1-6 künderi) Kuveýt memleketinde ötkizilgen Islam Fiqh akademiyasınıñ besinşi otırısındağı «Müliktik emes quqıqtar turalı» qararında: «Müşeler men sarapşılardıñ «Müliktik emes quqıqtar» jayındağı izdenisterin qarap şığıp, ol turalı pikirlerdi tıñdap bolğan soñ mınaýday qarar qabıldaýdı: Üşinşi tarmaq: şığarmaşılıq, jañalıq jäne önertabıs quqıqı zan jüzesinde qorğaladı. Ieleri onı qalağança paydalanadı. Oğan qol swğu durıs emes. Alla – bilwşi» – dep bayan dalğan. Qazaqstan Respublikası «Avtorlyq quqıq jäne sabaqtas quqıqtar turalı» zañında bekitilgendey, avtorlyq jäne sabaqtas quqıqtardı buzğanı üşin elimizdiñ zañdarına säykes azamattıq, qılmıstıq jäne äkimşilik jauapqa tartıladı. Müsılman qawımı da osı zañğa bağınwı mindetti.

Hasan AMANQUL

«Münara» gazetı, №1 , 2021 jıl