BALİĞAT JASI QALAY ANYQTALADY?

Baliğat (kämеlet) jasına tolu – jasöspirimniñ belgili bir jasa jetip, qoğam aldında öz isine jauap bere alatın, qoğamdıq ömirge aralasa alatın şağı.

Ul men qızdıñ boyı ösip, buğanasy qatqan, aqıl-oyi men ruhani-moral'dik jağınan jetilgen, öz aqılımen şeşim qabıldap ömir süretin, öziniñ is-äreketine, jasağan qılmısına tolıq jauap bere alatın, zañdı nekеге turuğa jetken şağın «kämеlettik jas», «kämеlettik şağ» dep ataydı.

Qazaqstanda jäne köptegen memlekette kämеlet jası retinde 18 jas bekitilgen. Zañğa säykes, kämеlet jasına tolğan adam tolıqtay azamattıq qūqıqqa ie bolıp, öz isine jauapkerşilik aladı.

Şariatta baliğat jası ul men qızdıñ jınıstıq jetiluimen baylanıstı. Ädette ul bala uyqıdan turğanda pollyuciyanı (erikten tys şäuettiñ bölінуin) bayqasa, qız bala hayız (etekkir) körse, sol sätten bastap olar baliğat jasına jetken (erjetken, boyjetken) bolıp sanaladı. Negizinde qız balalar 9 jastan, ul balalar 12 jastan ötip baliğat jasına jetedi. Osı kezde eşbir belgі bayqalmağan jağdayda, köpşilik ğalımdardıñ közqarası boyınşa 15 jasınan bastap еkeui de özinen-özi baliğatqa tolğan bolıp esepteledi.

Sahaba Änas ibn Malik (Alla oğan razı bolsyn) öziniñ baliğatqa tolğanın bılay eske aladı: «Ihtilam (mänidiñ syrtqa şığuı) bolğan tünniñ ertesine tañerteñ Alla elşisine (oğan Allanıñ salauatı men sälemi bolsyn) barıp jağdayımdı ayttım. Ol mağan: «Endi äyelderdiñ ortasına kirme» , − dep buyırdı...» (Tabarani).

Olar bul jasta öz betinşe şeşim qabıldauğa, şartqa otıruğa quqılı, keltirgen zıyanı nemese jazanı öteuge mindetti. Jetim bala osı uaqıttan bastap jetimdikten şığadı. Bozbala bul jasa jetkende älsiz äke-şeşesine, qız bauırları men baliğat jasına tolmağan inilerine qamqorlıq jasaуы tiis.

Payğambarımız (oğan Allanıñ salauatı men sälemi bolsyn) bir hadisinde bılay degen: «Üş adamğa qalam jazılmaydı (yağni mına üş adam jauapqa tartılmaydı) : baliğat jasına jetpeyinşe balaga, aqıl-esi tüzu bolğanğa deyin aqılı kemiske, oyanganğa deyin uyqıda jatqan adamğa» (Buhari). Demek bala üşin aytılğan «qalam jazılmaydı» degen ustanım baliğat jasınan bastap öz ükimin joyadı. Sonday-aq baliğat jasına tolğan balaga bes uaqıt namazın üzdeksiz oqıu, Ramazan ayında tolıq oraza ustaу, qarajatı jetken jağdayda zeketin beru, qajılıqqa baru – parız.

Qazaqtıñ «Bolatın bala on besinde «baspın» deydi, bolmaytın bala otızında «jaspın» deydi» degen sözi de osını meñzese kerek.

Eskertpe: QR «Neke (erli-zayıptılıq) jäne otbasy turalı» kodeksine säykes nekеге turatın erkek pen äyeldiñ tolıq kelisimi jäne olardıñ neke jasına, yağni 18 jasa jetui qajet. Sondıqtan üylenip otbasy qurıuğa nieti bar azamattar osı şarttardı da eskеruleri kerek.

Hasan AMANQUL