BUAZ MALDY SOYUĞA BOLA MA?

Alla Tağala jer betindegi barlıq närseni adamzattıñ paydası üşin jarattı. Ol turalı Qur'anda:

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا

«Ol (Alla) jerdegi närselerdiñ bärin sender (adamdar) üşin jarattı» [1] -deydi.

Adam balası jaratılğalı mal men jánuarlardıñ etin jep küneltedi.

Äbu Said äl-Huduri bylaý deydi: «Pağambarymyzdan (oğan Allanıñ salauatı men sälemi bolsyn) "Ua, Alla Elşisi! Biz tüyeni, siyrdı jäne qoýdy bauızdağanımızda işinen balası şığıp jatadı. Onı jey bersek bola ma, älde laqtyryp jibermiz be?" - dep surağanımızda Ol: «Qalasañdar onı jeñder, öytkeni anasınıñ bauızdaluyı onıñ bauızdaluyı» [2], - dep jauap berdi.

Hadiste aytılğanday, buaz maldy soyuğa ruqsat. Alayda töldeuine jaqın qalğan buaz maldy soyu – mäkruh [3]. Şariat qoğamnıñ nemese jeke tulğanıñ qajettiligi bolmasa, sebepsiz üy jánuarlardı soyuğa, jabayı añdardı aulau men atuga, ağashtardı orınsız kesuge ruqsat etpeydi.

İbn Ruşd: «Köpşiliktiñ paydasına jarap jatqan buaz tüyeni, jer jırttatın siyrdı jäne sauındı qoýdy soyuğa bolmaydı» [4] - deydi.

Buaz mal soýılğan jağdayda onıñ işinen şıqqan tölin jeudiñ ükimi ekige bölip qarastyrıladı:

1. Jumhur ğulamalardıñ közqarası boyınşa jan berilmei (yağni üyığan qan, kesek et) nemese jaratylysy tolyq jaratılmağan töldi jeuge bolmaydı. Öytkeni ol ölekse sanaladı.

1. Jan berilip, tolyq jaratylys küyinde şıqqan tölge qatıstı birneşe pikir bar:

• Tolyq tiri tuylsa, onı soyu kerek. Eger soymay jatıp ölip ketse, ol ölekse bolıp sanaladı.

• Anasın bauızdamay jatıp işindegi töli ölgeni belgili bolsa, onı jeuge bolmaydı.

• Buaz mal bauızdalıp, işinen töli öli şıqsa, onıñ qay sätte ölgeni belgili emes bolğandıqtan, basym közqaras boyınşa anasınıñ bauızdaluyımen öldi degen tojyrymdama jasaladı. Degenmen bul mäselede ğulamalar arasında pikir qayşılığı orın alğan. Sahabaların basym böligi jäne imam Mälik, imam Şafiği, imam Hanbal, imam Äbu Yusuf, imam Muhammed ondaý töldi jeuge ruqsat bergen. Olar Pağambarymyzdyñ (oğan Allanıñ salauatı men sälemi bolsyn): «Anasınıñ bauızdaluyı onıñ da bauızdaluyı», - hadisin dälelge alyp, anasın bauızdau onıñ tölin bauızdaumen birdeý degen.

İmam Äbu Hanifa, Zufar, Hasan ibn Ziyad bolsa, ondaý töldi jeuge bolmaydı dep, mına ayattı alğa tartqan:

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ

«Senderge ölekse haram etildi» [5].

Atalmyş ğalımdardıñ ustanımı boyınşa buaz maldy bauızdağannan keyin işinen şıqqan töl tiri bolmasa, ol ölekse bolıp sanaladı. Sebebi iştegi töldiñ tirşiligi derbes keledi. Öytkeni ol anası ölgenen keyin de tiri qala berui mümkin. Sondyqtan ol jeke bauızdaladı deydi [6].

Qoryta aytqanda, buaz maldy soyuğa ruqsat etiledi. Tek töldeuge jaqın qalğan waqıtta bauızdau – mäkruh. Bauızdalğan maldıñ töli tiri şıqsa, onı bauızdap jeuge boladı. Al öli tuylsa jeuge bolmaydı. Sondyqdan, qurbandyqqa şalınğan buaz maldıñ işinen şıqqan töli tiri bolsa, onı anasy sekildi bauızdap, eti taratylyady. Alayda onı bauızdamay, tipti qurban şalu waqyty ötip ketse tiridey sadaqa etiledi [7]. Degenmen, qurbandyqqa buaz maldy tañdamağan durys.

Şariat jäne pätua bölimi

[1] «Baqara» süresi, 29-ayat.

[2] Äbu Däuit, 2/253. Hakim, 4/114.

[3] Äl-Fätäuä äl-Hindiya, 12/5231. Äl-Fätäuä äl-Sirojiya, 391.

[4] Mäuahibu äl-jälili li şärhi muhtasar halili, 4/347.

[5] «Mayda» süresi, 3-ayat.

[6] Äl-Mäusua äl-Fiqhiyä, 21/201-203.

[7] Äl-Fätäuä äl-Hindiya, 5/372.