Däuır jäne iskattyñ dınımızde orny bar ma?

İskat – adamnyñ tırı kezınde ärtürlı sebeptermen ötei almağan oraza, qūrbandyq, näzır, käffarat siiaqty dıni mındetterınıñ, qaitys bolğannan keiın fidye (ötemaqy) töleu arqyly tüsırıluı, osylaişa onyñ būl qaryzdarynan qūtyluy degendı bıldıredı. Qūran Kärımde: «Oraza ūstauğa şamasy kelmeitınder bır kedeidıñ tamağyn bersın (fidye).» (äl-Baqara, 2/184) delıngen. Osy aiatqa säikes, oraza ūstauğa şamasy kelmeitın nemese syltaulary sebeptı Ramazanda jäne basqa uaqytta oraza ūstai almaityn adamdar ärbır oraza künı üşın fidye töleuı kerek. Faqihterdıñ köpşılıgı būl aiattağy orazanyñ ornyna fidye töleu ükımınıñ sebebı «älsızdık» dep şeşıp, syltauly nemese syltausyz oraza ūstamağan jäne qazasyn ötemei qaitys bolğan adamdardyñ oraza qaryzy üşın de fidye tölenetının, tıptı būl adamdardyñ osy mäsele boiynşa ösiet qaldyruy kerek ekenın aitqan. Oraza ūstai almai qaitys bolğan adamnyñ jağdaiy, syltauy sebeptı oraza ūstai almaityn adamdardyñ jağdaiyna ūqsatuğa bolady. Marqūm būl jönınde ösiet qaldyrsa, būl ükım odan saiyn küşeiedı. Ösiet bolmasa, mūragerler būğan mındettı emes. Marqūm mal-mülk qaldyrmasa nemese qaldyrğany jetpese, mūragerler öz malynan sadaqa (täbärru) retınde de bere alady. Oraza üşın osylai jasalatyn iskat dıni ükımderge sai keledı.

Namazdyñ iskatyna kelsek; adamnyñ namaz qaryzyn fidye arqyly öteuge Qūran men Sünnette eşbır dälel de, işara da joq. Sondyqtan fidye arqyly namaz qaryzy tüsedı dep aituğa bolmaidy. Bıraq mūqtajdarğa jasalatyn kömekter marqūm atynan berılgen sadaqa siiaqty bolğandyqtan, künälardyñ keşırıluıne jäne Allanyñ raqymyna sebep bolady dep ümıt etıledı. Qūran Kärımde: «Şynynda, jaqsylyqtar jamandyqtardy joiady.» (Hud, 11/114) delıngen. Bıraq belgılı bır mölşerdegı aqşany kedeige beru, onyñ da alğan aqşany qaitadan bergen adamğa syiğa tartuy jäne tölenuı tiıs soma tolyqqanşa būl qabyldau men syilau ısın qaitalau degen mağynadağy «däuır» (devir) amalynda eşqandai aqli nemese naqli negız joq.

Mümkındıkke qarai kedeilerge sadaqa beru, qaiyrymdylyq ıster jasatu, qaiyrymdylyq mekemelerıne kömek körsetu – artta qalğandardyñ marqūm üşın jasai alatyn eñ dūrys amaldary. Bıraq marqūmnyñ mūragerlerı arasynda balalar bolsa (marqūmnyñ ösietınen tys) olardyñ malynan iskat nemese sadaqa berıp, olardy ziianğa ūşyratu dūrys emes. (İbn Nüjeim, äl-Bahr, 4/117; İbn Abidin, Raddul-muhtar, 2/240-241)

Şafiği mäzhabyndağy basym pıkır boiynşa, namaz nemese näzır etılgen itikaf qaryzymen qaitys bolğan adamnyñ tuystary marqūm atynan būl ğibadattardy oryndauy da, fidye berıp būl qaryzdardy tüsıruı de dūrys emes. (Näuäui, äl-Mäjmu’, 6/372)

Derekköz: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu