ER ADAMNYÑ OTBAŞY ALDYÑDAĞY MINDITTERI QANDAI?

Suraq: Şariatta er adam jūbaıı men bala-şağasyn asyrauy, olardy näpaqamen qamtamasız etui kerek. Atalmış näpaaqaa qandai ister jatady?

Jauap: Şariat boıynşa er azamat jūbaıı men balalaryn tiisti näpaqamen qamtamasız etuge mindetti. Tipti jūbaıymen ajyrasyp ketse de, belgili bir jasqa jetkenşe äkesi balanyñ näpaqasyn beredi. Alla Tağala:

«Ajyrasqan äielderiñdi mümkindikteriñe qarai özderiñ turatyn jaığa turğızyñdar jäne olarga qysym körsetip, zarar keltirmender. Al eger jukti äielder bolsa, olarga bosanğanşa näpaaq beriñder. Baılıq iesi öziniñ baılığynan jumssyn. Al kimniñ nesibesi şekteuli bolsa, Allanyñ özine bergeninen jumssyn. Alla eşbir jañğa Özi bergeninen artıq närseni jüktemeıdi. Äri Alla qiyndyqtan soŋ jeñildik jasaıdy» [1], - degen.

Qoştasu qajylyğynda Alla Elşisi (oğan Allanyñ salauaty men sälemi bolsyn):

«Äielder jaıynda Alladan qorqyñdar! Olardyñ as-suyn, kiim-keshegin durystap beriñder» [2], – degen.

Aişa anamyz (odan Alla razı bolsyn) riuaiat etken hadiste: «Hind bint Utba Paığambarımızğa (oğan Allanyñ salauaty men sälemi bolsyn) kelip: «Ua, Alla Elşisi! Äbu Sufıan öte sarañ adam. Mağan da, bala-şağasına da jetetindei etip näpaaqa bermeydi. Onıñ düniesinen aıtpaı alsaq günä bola ma?» – dep suraıdy. Alla Elşisi (oğan Allanyñ salauaty men sälemi bolsyn): «Onıñ düniesinen özine jäne bala-şağaña jetetindei etip aluyña boladı» , – dep jauap beredi»[3]. Minekei, osy ayat-hadister er kisiniñ otbasyna näpaaqa berui uäjip ekendiginen körsetedi.

Er adamnıñ öziniñ mūsliman, mūsliman emes, kedeı nemese baı jūbaıına näpaaqa berui uäjip. Mindetti näpaaqa – ol as-su, kiim-keshek jäne baspana[4].

• 1) As-su, azyq-tülik jäne işimdikterdiñ mölşeri men sapasy küieuiniñ äl-auqatyna qarai belgilenedi.

• 2) Kiim-keshek bir mezgil kietin bastan-ayaq boluy kerek. Hanafi men şafiği mäzhabtarında jūbaıına 6 aıda, balalaryna 4 aıda bir jaña kiim alyp beriledi delingen.

• 3) Üı-jaıdyñ qandai boluy küieuiniñ qarjy jağdaıyna bağıttı. Sonymen qatar üı kerektili jiihazdarmen tolyq jabdyqtalğan boluy tiis. Onda ömir sürüge qajetti zattyñ bärі boluy şart.

Er adam jumısqa jaramdı bolsa, jumys istep balasyn asyrauy mindetti. Eger odan bas tartsa, onda onı jumys isteuge eriksiz köndirip, mäjbür etedi. Balanyñ äkesi bolmasa nemese äkesi jumysqa jaramsyz bolsa, onda balany asyrau äkesiniñ ornyn basatyn tuystardyñ birine jüktelіded[5].

Ul balasy baligat jasyna jetkenşe, qolynda turatyn qyzy qaı jasta bolsa da, jumysqa jaramaityn mügedek ul balasynyñ jasy ülken bolsa da äkesi olardy näpaqamen qamtamasız etuge tiis.

Şariat jäne pätua bölіmі

• [1] «Talaq» süresi, 6-7 ayattar.

• [2] Muslim riuaiat etken.

• [3] Buhari men Muslim riuaiat etken.

• [4] «Äl-fätaua at-tatarhaniya fi äl-fiqh äl-hanafi», 3/242

• [5] «Äl-fätaua äl-hindiya», 1/580-583