ESKIRGEN QURANDY NE ISTEU KEREK?

Qur'an – uly perişte Жәбірейіл (oğan Allanyñ sälemi bolsyn) arqyly Muḣammed (oğan Allanyñ salaýaty men sälemi bolsyn) paigambarymyzğa waḣi etilgen Alla Tağalanıñ sözi. Qur'an Kärimge degen qürmet halqymyzdyñ sanasyna erte zamanan beri siñgen. Tipti «Qur'andy kündikten tömen ustama», «oğan qaratyp ayağıñdy sozba», «däretsiz ustama» degen eskertwlerdi jii kezdiestiremiz. Sondyqtan Qur'anğa qürmetsizdik tanytwğa jol bermeu kerek.

Jyrtylğan, eskirgen Qur'andy tigip, jelimdep oqwğa jaramdı etwge boladı. Al oqwğa da jaramsyz bolıp, paraqtary jyrtylğan, eskirgen Qur'an kitabyn ayaq asty bolmaw maqsatynda tömendegi täsilderdiñ birin qoldanadı.

1. Eskirgen, oqwğa jaramsyz Qur'an jäne dini kitaptardy jerge kömw. Bul – Hanafi jäne Hanbali mäzhaby ğalımdarynyñ közqarasy. Hanafi mäzhabynyñ ğalymy Imam äl-Häskafi: «Qur'an eger oqw mümkin bolmaytındai jağdaığa jetsе, musulman adam siyaqty jerge kömiledi», – degen (äd-Dur äl-muḣtar, 1/191). Osı kitaptıñ haşiiasynda: «Taza şüberekke oralıp, adamdar baspaityn jerge kömiledi», – delingen. «Äz-Zahira» kitabında: «Jer lähad etip qazılıp, keiin kömiledi. Sebebi topıraqty Qur'annyñ üstine tasta sa, Qur'anğa degen qürmetsizdik boladı. Sondyqtan topıraq Qur'annyñ üstine tüspеitin etip kömilse, jaqsıraq boladı», – degen. Hanbali mäzhabynyñ ğalymy imam äl-Bähuti: «Eger Qur'an eskirip, oqwğa jaramsyz bolıp qalsa, jerge kömiledi. Imam Ahmad bylaı deidi: «Äba Jäwzanıñ Qur'any eskirip, jaramsyz bolıp qalğanda meshitttiñ aumağynan jer qazyp, sol jerge kömdi», – degen. (Käşfu äl-Qanağ, 1/137).

2. Eskirgen, oqwğa jaramsyz Qur'an jäne dini kitaptardy otqa jağu. Bul – Mäliki jäne Şafiği mäzhabynyñ ğalımdarynyñ köz qarasy. Oqılmaityn qoljazbalarni ayaq asty etpew Osman ibn Affan (oğan Alla razı bolsyn) zamanınan beri bar. Ol Qur'an Kärimdi bir musḣafqa jinaqtan nan keiin Qur'an ayattarynyñ basqa nusqasy jazılğan paraqtardy tügel jinap, ayaq asty bolmaw maqsatynda otqa jaqqan bolatyn. Ibn Battal: «Osmandyñ (Alla odan razı bolsyn) Qur'andy bir musḣafqa jinağan soñ, basqa Qur'an ayattary jazıl ğan paraqtardy, Allanyñ esimderi jazılğan kitaptardy ayaq asty bolmawdan saqtaw maqsatynda örtegeni bulai jasaýğa ruqsat ekenine dälel boladı», – dedi (Şarh sahih äl-Buhari, 10/226). Imam äs-Suyuti: «Qur'annyñ eskirip, jyrtylyp qalğan paraqtaryn örteudiñ oqasy joq dep, Osmandyñ (Alla odan razı bolsyn) eski jazbalardy tügel jinap, otqa jaq qanın alğa tartadı (Äl-itqan fi ulumi äl-Qur'an, 2/1187). Alai da jaramsyz Qur'an, dini kitaptardy jağatyn jer taza bolwı kerek. Kitaptardy örtew kezinde betteriniñ soñına deiin janğanın, jazılğandary oqwğa bolmaityn därejege jetkenin qadğalaw kerek. Sondai-aq olardy ärtürli qoğıspen birge ja ğuğa bolmaıdy.

3. Eskirgen, oqwğa jaramsyz Qur'an jäne dini kitaptardy ağındı sumen jwu. Boıawy ket kenşe ağın swğa salıp qoyw kerek. Biraq bul swda eritın siya men jazılğan kitaptarğa ğana jarai tın ädis. «Äl-Binaýa şarh äl-Hidaýa» kitabında (12/238): «Jaramsyz kitaptardan Allanyñ esimderi, paigambar lar men periştelerdiñ attaryn öşirw kerek. Keiin otqa jağadı. Eger ağındı swğa tasta sa nemese jerge kömse oqasy joq. Alai da eñ abzaly – jaramsyz dini kitaptardy jerge kömw», – delingen.

Demek jyrtylğan, eskirgen Qur'andy tigip, jelim dep oqwğa jaramdı etw mümkin bolsa, solai jasap paidalanadı. Öytkeni Qur'anğa qürmetsizdik tanytw – haram äri ülken künä. Al oqwğa da kelmeitin müldem jaramsyz Qur'andy, basqa da dini ädebietterdi ayaq asty bolmaw maqsatynda adam ayağı baspaityn jerge kömgen abzал. Eger ne istew kerek tigin bilmese, olardy meshitke aparıp, sol jerdegi qyzmetkerlerge tap syruğa boladı.

Medet QURMAŞULY,

«Iman» jurnaly, №4 , 2024 jyl