«INŞALLA», «MAŞALLA» SÖZDERİN QAZAQŞA AYTUGA BOLA MA?

Suraq: «Inşalla», «Maşalla», «Subhanalla» sözderi qay kezde aytıladı? Olardıñ qazaqşa mağınasın aytuğa bola ma?

Jauap: «Inşalla» – «Quday qalasa», «Alla buyırtsa» degen mağınadağı dindar adamnıñ qanday da bir iske boljal aytqanda Allağa ğibadat etuin bildirip aytılatın söz. «Subhanalla» – «Kemşiliksiz Alla», «barlıq kemşilikterden ada Alla» degen mağınada qattı qorqıp, tañğalğanda aytıladı.

«Maşalla» – Allanıñ qalağanı degen mağınada bir iske tañ qalğanda nemese jaqsı bağa bergen kezde qoldanıladı.

Bul sözder Allanı däripteu, zikr etu bolıp sanaladı. Onıñ artyqşılığı jäne qay kezde aytıladı degen mäsele Qur'an men hadiste bayandalğan.

Äbu Läys əs-Samarkandi bılay deydi: «Kim mına jeti sözdi ünemі aytıp jürse, Allanıñ jäne periştelerdiñ quzırında därejesi joğarı boladı, künäsi teñizdiñ köbikindey bolsa da Alla onı keşiredi, qulşılıqtıñ läzzatın tatadı, ömiri men ölimi jaqsılıqqa tolı boladı:

• Ärbir isti bastağanda бисмилләni;

• Är isti ayaqtağanda әлхамду лилләһtı;

• Bos söz aytsa nemese azdı-köp qatelik istep qoısa Астағфирулла sözіn;

• Erteñ bir närse isteudi qalasa Иншалла deu;

• Jaman bir iske kezıkse Лә хаула уә лә қууатә иллә билләһил алиил азим dep aytu;

• Jaqın adamınan nemese mal-mülkinen ayırılğanda Иннә лилләһи уә иннә иләйһи рожиғун sözіn aytu;

• Kündiz-tüni Лә иләһә иллаллоһ sözіn jii aytıp jüru» [1] .

Değemen azan şaqıru, namaz oqu t.b. şariatta tek arab tilinde orındalatın qulşılıqtan tıs zikr, täsbiq sözderdiñ mağınasın qazaq nemese basqa tilde aytuğa bola. Biraq arapşa aytu abzaldıraq.

İbn Qudama: «Alla Tağalanı arab tilinen basqa tilde zikr etuge ruqsat. Öytkeni negizgi maqsatı – Allanıñ esimіn ataw. Ol barlıq tilmen jüzege asadı. Biraq namazdağı täkbirlerdi arabşa aytu kerek» [2] , – degen.

Subhanalla, astapıralla, inşalla tağı basqa sözder Äbu Bäkir Kerderi, Mağjan Jumabaev, Säbit Muqanov, Mirjaqıp Dulatulı jäne t.b. aqın-jazuşılardıñ şığarmalarında qoldanılğan. Mısalı:

«Toy uştı burınğıdan toğız qalıp, Bäygiden qorqaq keldi, batır qalıp. Eski söz süregi ötkən ant sekildi, Azamat zakondı aldı naqıl qalıp: Bul sözdi asıp aytsam, subhanalla! Jarandar, bir şamağa jaqındaq (Äbubäkir Kerderi, «Qazağım»).

«Onıñ sözinen qattı şoşınıp, üi işindegilerdiñ bärі « astapıralla» dep jağaların ustadı» (S.Muqanov, «Ömir mektebi»).

Inşalla , xalqına berer ülken tähsir, Jerlerde eki talay dauıstarıñ. Ölsen şahid, qazısıñ tiri bolsañ, Qyzmetke berer ajar qudiret kärim (M.Dulatulı, Şığarmaları).

Sondıqtan Inşalla, Subhanalla, Maşalla degen sözderge arapnıñ ğana tili emes, bükil musulmanğa ortaq qulşılıq sözi dep qarau kerek. Allanı zikr etu sözderin namaz, azan sekildi qulşılıqtan tıs arapşasın da, mağınasın basqa tilde de aytuğa bola. Alayda qulşılıq sözi bolğandıqtan arapşa aytqan durıs.

Bauyrjan Äbduäli

Şariat jäne pätua böliminiñ mamany

[1] Täbihu äl-ğafilin, 284-bet.

[2] Äl-Muğni, 13/260.