Namaz uaqytyBaspana – kiim-keshek, qural-sayman, kölik sekildi adamnıñ negizgi qajettiligi. Bireuler ata-anasınan murağı qalğan üige ie boladı. Basqaları öz küşimen üy salu nemese dayın aqşağa üy satıp alu arqılı baspanğa qol jetkizedi. Qazirgi tañda nesiege nemese bölip töleu şartımen üy satıp alıp jatqandardıñ sany köbeyude. Sebebi qarapayım adamğa üy satıp alu üşin qomakty somanı jinaý oñay emes, sonımen qatar memlekettiñ turğın üy bağdarlamaları halıqqa tiimdi äri qolaylı bolıp tur.
Osy rette İslam dininiñ ösimmen aqşa aluğa jäne beruge qatan tıyım salğanın eskeru qajet.
Qur'an Kärimde: «Alla saudaga ruqsat bergenimen ösımqorlıqqa tıyım saldı» , – delingen («Baqara» süresi, 275-ayat).
Demek ipoteka da tıyım salınğan äreketke jatadı. Alayda köptegen İslam elderinde jäne zayırlı memleketterde ipotekanıñ şariat şartına say keletin türı de bar ekenin bile jürgenimiz durıs.
Bügıngi tañda İslam ipotekasınıñ üş türı jumıs isteýde: ijara (keyin satıp alu üşin jalğa beru), murabaha (merzimi uzartılğan sauda-sattıq) jäne musharaka (kreditor men klienttiñ jyljımaytın mülikke birge ielik etip, tüskен tabıstı qaq böluı kezindegi azaymalı üles).
Murabahada bank klient üşin turğın üy satıp aladı jäne onı tölem merzimin uzartu arqılı üsteme bağamen satadı. Qorytyndy quny barlıq merzimge anyq jäne belgilenген bolıp tabıladı. Bölıp töleu arqılı klient bankten üydi satıp aladı.
İjarada bank mülikti satıp alıp, klientpen lizing şartın jasaydı. Lizing merziminde mülikke qatıstı menşik quqyğı jäne onı iemdenuğe baylanıstı barlıq täuekelder bankke ötedі.
Musharakada satuşy, klient jäne bank üşjaqty şartqa qol qoyadı. Tüskен payda aldın ala kelisilgen üles boyınşa taraplar arasında bölinedі. Sonan soñ klient bankten öz ülesin birte-birte satıp ala bastaydı.
Joğarıda aytıp ötkendey, İslam ipotekasınıñ bastı erekşeligi qaryzğa beriletin aqşağa payız emes, üsteme bağa qosıladı. Ol tawardıñ özindik quny men onı satu quny arasında anyqtaladı. Üsteme bağa aldın ala kelisilip, ipoteka tolyq tölenip bitkenşe saqtaladı. Sonımen qatar bank klienttiñ seriktesine aynaladı, söytip taraplar täuekelді teñ bölisedі. Bul jüýede jyljımaytın mülikti räsimdeu jäne satıp alu şyğındarın bank töleýdi.
Al kommerciyalyq bankterde ipotekalyq nesielendiru kezinde zaemşy öz qarajat esebinen turğın üydiñ bastapqy jarnasın töleýdi. Al onıñ qalğan somasy bank tarapınan öteledі jäne üy bankke kepil retinde räsimdelеді. Bank klientke aqşanı payızğa beredі. Sonımen qatar ay sayınğı boryşy waqıtyly tölenbegen jağdayda üsteme aqı tağayın daladı. Mundai äreket şariat principterine qayşı.
Hasan AMANQUL,
«Munara» gazetі, № 11 , 2020 jyl
Būl mazmūn jasandy intellekt kömegımen daiyndalyp, redaktor teksergen.