«İsm-i A’zam» degen ne?

İsm-i A’zam sözdıkte «eñ ūly esım» degen mağyna beredı. Termin retınde Allanyñ (s.ğ.) eñ körkem esımderınıñ ışındegı keibır esımderge qatysty qoldanylady. İslam ğalymdarynyñ bır bölıgı Allanyñ barlyq esımderı artyqşylyq pen ūlylyq tūrğysynan teñ dep eseptegen, al ekınşı bır bölıgı hadisterge süiene otyryp, keibır esımderdıñ özgelerınen ūly ärı artyq ekendıgın aitqan.

Paiğambarymyzdyñ (s.a.s.) keibır hadisterınde İsm-i A’zam turaly aitylyp, osy esımmen dūğa etılse, dūğanyñ mındettı türde qabyl bolatyny baiandalğan. (Qarañyz: Tirmizi, Däuat, 64-65, 100 [3475-3476, 3544]; Äbu Däuıt, Salat (Dūğa), 356 [1493]) Bıraq Allanyñ eñ ūly esımı naqty qaisysy ekenı anyq belgısız. Sebebı būl hadisterdıñ bırınde «Allah» esımı, keibırınde «Rahman, Rahim» (meiırımdı, raqymdy), «Hai, Qaiium» (mäñgı tırı, barlyğyn ūstap tūruşy), «Zul-jalali uäl-ikram» (ūlyqtyq pen jomarttyq iesı) esımderı Allanyñ eñ ūly esımı retınde atalğan.

Būl taqyrypqa qatysty bır hadis bylai keledı: «Allah Elşısı (s.a.s.) bır adamnyñ bylai dep dūğa etkenın estıdı: “Allahym, men kuälık etken myna närseler arqyly Senen sūraimyn: Senen basqa qūdai joq, Sen bırsıñ, Samadsyñ (eşnärsege mūqtaj emessıñ, bärı Sağan mūqtaj), Senen bala bolmağan, Sen tumağansyñ, Senıñ jūbyñ da, ūqsasyñ da joq.” Osydan keiın Paiğambarymyz (s.a.s.) aitty: “Janym qolynda bolğan Allağa ant etemın, būl adam Alladan İsm-i A’zam arqyly sūrady. Bılıñder, kım İsm-i A’zammen dūğa etse, Alla oğan jauap beredı, kım onymen sūrasa (Alla oğan qalağanyn mındettı türde) beredı.” (Tirmizi, Däuat, 64 [3475]) Tağy bır hadis mağynasy mynadai: «Bır adam bylai dep dūğa ettı: “Ua, Allahym, maqtaular Sağan, nyğmet beruşı Sensıñ, Senen basqa qūdai joq. Sen kökter men jerdıñ ūlylyq pen jomarttyq iesı Jaratuşysysyñ, Hai jäne Qaiiumsyñ (ğalamdy ūstap tūruşy mäñgı tırısıñ). Osy esımderıñdı şapağatşy etıp Senen sūraimyn!” (Būl dūğany estıgen) Allah Elşısı (s.a.s.) sūrady: “Būl adam ne närsenı sebep etıp dūğa ettı, bılesıñder me?” “Alla men Onyñ Elşısı jaqsy bıledı”, — dep jauap berdı. Paiğambarymyz jalğastyrdy: “Janym qolynda bolğan Allağa ant etemın, ol Allağa İsm-i A’zam arqyly dūğa ettı. Ol İsm-i A’zammen dūğa etılse, Alla jauap beredı, onymen sūralsa beredı.” (Näsai, Sähu, 58 [1300]; qarañyz: Äbu Däuıt, Salat, 356 [1495])

Derekköz: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu