KEPILAQŞA ALĞAN DURYS PA?

Kepilaqşa (zadatok) dep zattı satıp alu üşin nemese mülikti jaldau üşin aqşasınıñ bir böligin aldın-ala töleudi aytadı. Eger tauardı satıp alatın bolsa, onda kepilaqşanı sol zattıñ qunına qosıp esepteydi. Al satıp almağan jağdayda, kepilaqşa satuşınıñ ieliginde qaladı.

Kepilaqşa saudanı jüzege asıruğa äri odan basqa zattı satıp almauna kepildik beredi. Sonday-aq ol satıp aluşıdıñ zattı aluğa nietti ekenin naqtılaydı.

Maliki, şafiği jäne hanafi ğalımdarı munday kelisimşarttı durıs dep esepteydi. Öytkeni ol bireudiñ mal-düniyesin eşbir qaytarımsız, orınsız alğan bolıp sanaladı. Payğambarımız (oğan Allanıñ salauatı men sälemi bolsın) munday sauda-sattıqtan qaytarğan (İbn Mäja).

Biraq Ahmad ibn Hanbal bul kelisimşartqa ruqsat berdi jäne oğan dälel etip mına hadisti keltirdi:

«Nafiğ ibn Abdulharis, Omar kelisim berse, jerdi alu, Omar kelisim bermese, 400 dirhamdı Safuanğa qaldıru şartımen, Safuan ibn Umayadan Mekkeden 4000 dirhamğa jer satıp alğan»

(Buhari). Bul habar eistigen Omar ibn Hattab (Alla oğan razı bolsyn) qarsılıq bildirmegen. Sonday-aq Ahmad ibn Hanbal bul kelisimşarttıñ durıs emestigin däleldeitin joğarıdağı hadisti älsiz dep tappı.

Osy zamangı fiqh ğalımı Zuhayli: «Qazirgi tañda kelisimdi buzu jäne küttiru esesine alınatın kepilaqşa arqılı sauda jasau keñ taralğan. Meniñ pikirimşe, ädet-ğurıptı negizge ala otırıp bul kelisimşarttı durıs äri kepilaqşa arqılı jasalğan saudanı adal deimin. Öytkeni ol jöninde haram nemese halal dep kelgen hadisterdiñ barlığı derlik sahih emes» , – degen («Äl-fiqh äl[1]islami uää dil lätuhu», 4/485). Osyğan oray «Bäytu at-tämuıl äl-kuuaıti» (Kuvait qarjılandırıu üyi) Ahmad ibn Hanbaldıñ közqarasın quptap, sonıñ negizinde pätua bergen («Äl-fätaua aş-şarğıia fi äl-mäsail äl-iqtisadia, 1979-89 jıldardağı jinağı, 31-33 better).

Sonday-aq Halıqaralıq İslam fiqh akademiyasınıñ segizinşi otırısında kepilaqşa saudasına qatıstı mınaday qarar şığarıldı:

«Eger kepilaqşanı belgili bir uaqıtqa deyin şektep qoyıp, sosın sol aralıqta tauardı alsa, onda aldın ala berilgen aqşa zattıñ somasına qosılıp esepteledi. Al şart boyınşa belgilenken uaqıttan keşikse, aqşa satuşınıñ ieliginde qaladı» («İslam fiqh akademiyası» jurnalı, №8, 1/641).

Büginki tañda müliktik qatınastarda adamdar arasında aldau men jauapsızdıq köp orın alıp jatqanın eskere otırıp, QMDB Ğulamalar keñesi bul jöninde: «Sauda barısında satıp aluşı zattı almağan jağdayda, satuşı kepilaqşanı özine alyp qaluyı mümkin. Kepilaqşa tarapttardıñ kelisimi boyınşa belgilenedi äri ol tauar qunınıñ bir böligi bolıp esepteledi» , – dep pätua qabıldadı.

Hasan AMANQUL