Kölık qūraldarynda paryz nemese näpıl namazdardy oquğa bola ma?

Avtomobil, avtobus, ūşaq jäne poiyz siiaqty kölık qūraldarynda näpıl namaz oqu rūqsat etılgenımen, qalypty jağdaida paryz namazdardy oqu qūptarlyq dep sanalmaidy. Sebebı atalğan kölık qūraldarynda namaz oqyğanda namazdyñ qiiam, rukuğ, säjde jäne qūbylağa bet būru siiaqty paryzdaryn tolyq oryndau mümkın emes. Negızınde, Paiğambarymyz (s.a.s.) näpıl namaz oqyğanda qai bağytqa būrylsa da, kölıgınıñ üstınde namaz oqityn. Al paryz namaz oqyğysy kelgende kölıgınen tüsıp, qūbylağa bet būryp namazyn oqityn edı (Buhari, Salat, 31 [400]). Janğa nemese mal-mülıkke ziian tiiu qaupı bolğan jağdaida nemese jerdıñ balşyqtyğy, namaz oquğa laiyqty orynnyñ bolmauy siiaqty mäjbürlık jağdailarda, kölıktıñ üstınde paryz namaz oqu da rūqsat etılgen (Kasani, Bedaiğ, 1/108).

Paiğambarymyzdyñ zamanynda jäne müjtähid imamdar däuırınde qazırgı kezdegıdei kölık qūraldary bolmağan. Ol kezde bar bolğan kölık qūraldary – kölık january men keme edı. Ädette adamdar öz januarlarymen sapar şegıp, qalağan uaqytynda toqtap, qalağan uaqytynda jolyn jalğastyra alatyn. Sondyqtan namazdy januardyñ üstınde oqu qajettılıgı bolmağan. Kemede sapar şekkender keme toqtap tūrsa, qalypty jerde oqyğandai qūbylağa bet būryp, rukuğ pen säjde jasap namazdaryn oqityn. Keme qozğalysta bolsa, mümkındıgı bolsa, tık tūryp rukuğ pen säjde jasap, kemenıñ qozğalysyna qarai qūbylağa būrylyp oqityn, oğan şamasy kelmese, otyrğan jerınde rukuğ pen säjde jasap oqityn (Samarqandi, Tuhfa, 1/156; Kasani, Bedaiğ, 1/109).

Qazırgı uaqytta avtobus, poiyz jäne ūşaqpen sapar şeguşılerdıñ namazdaryn tık tūryp, qūbylağa bet būryp oquyna köbıne mümkındık bolmağandyqtan, otyrğan jerınde işaramen oqi alady. Sonymen qatar, namazdaryn saparğa şyğar aldynda nemese soñynda, ne aialdama oryndarynda bırıktırıp (jamağatpen) oqularyna da bolady. Degenmen, avtobus kompaniialary jolauşylardyñ dıni qajettılıgın eskerıp, aialdama uaqytyn namaz uaqyttaryna säikes keletındei etıp ūiymdastyruy ūsynylady.

Jamağatpen oqu (jäm) tek besın men ekıntı jäne aqşam men qūptan namazdary arasynda bolady. Besın men ekıntınıñ jämı – ekıntını besın uaqytynda, besın namazynan keiın (jäm-i taqdim) nemese besındı ekıntı uaqytynda, ekıntı namazynyñ aldynda (jäm-i tahir) oqu türınde jüzege asady. Aqşam men qūptannyñ jämı de qūptandy aqşam uaqytynda, aqşam namazynan keiın (jäm-i taqdim) nemese aqşamdy qūptan uaqytynda, qūptan namazynyñ aldynda (jäm-i tahir) oqu türınde jüzege asady. Jamağatpen oqylatyn namazdar üzılıssız, bırınen soñ bırı oqylady. Sonymen qatar, jäm-i taqdim kezınde bırınşı namazğa kırıskende, jäm-i tahir kezınde bırınşı namazdyñ uaqytynda jäm jasauğa jürekpen niet etıledı.

Derekköz: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu