Namaz uaqytyŞahid (qasıb bolğan adam) – Allah jolında, dini, ar-namısı men Otanın qorğap, jan tastağan musulman.
Şahidter eki türge bölinedi:
<p>Birinşi – nağız şahid. Allah jolında soğısta qaza bolğan, nemese basqınşı, tonauşı qolınan ömirden ozğan adam, bul düniede de, Ahirette de şahid dep sanaladı. </p>
<p>Ekinşi – musulman, Ahirette şahid därejesine jetetin adam. Ol Ahirette şahid därejesine köterilip, şahidtiñ sawabına ie boladı. Ahirettegi şahidter – qarnı aurudan, oba (taun) aurudan, suğa batıp, otqa janıp qaza bolğandar t.b. </p>
Bul şahidter nağız şahidterden ayırmaşılığı – olardı juyadı, kafanğa oraydı, janaza namazı oqıladı. Nağız şahidti juymaýdı, tek qan men basqa ağaşlardan tazartadı. Janaza namazı oqılıp, özi qaza bolğan kiyimimen jerlenedi [1].
Peyğambar (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) Abu Hurayradan rivayet etilgen hadiste: «Beseu şahid: oba (taun) aurudan qaytqan, qarnı aurudan qaytqan, suğa batqan, qirağanda astında qalğan, Allah jolında şahid bolğan» dep aytqan [2].
Abu Daud rivayetinde, Allah jolında qaytqandarğa qosımşa, şahidter sanı jeti dep aytıladı. Bulardıñ qatarında otqa janıp ölgender men bosanu kezinde qaytıs bolğan äyel de bar.
Imam Navavi aytadı: «Ğalım-damdar aytadı: Allah-tağalanıñ rahımetimen, osınday auır azap, qiınşılıqpen qaytqan adamdar şahid därejesine ie boladı» [3]. Degenmen, Ahirettegi şahidter tek hadiste atalğan belgilermen şektenbeydi [4]. Osınday mağınadağı belgilermen şahid bolu mümkin. Sol sebepti, bir ğalımdar şahidter sanın 20-ge jetkizedi, basqaları 40-qa deyin jetkizedi [5]. Sol sebepti, «koronavirus» pnevmoniyasınan qaytqan musulmandardı da Ahirettegi şahidter qataryna qosuga boladı, sebepteri:
<p>Birinsiden, aurudıñ auırlığı, viruspen jığu qaupi, auır azap – ğalımdar aytqan şahid därejesine jetkizetin sebepter. </p>
<p>Ekinşiden, bul epidemia hadiste jalpı tilmen atalğan aurulardıñ bir türine jatadı. Mısalı, qarnı aurudan qaytu. Birqatar ğalımdardıñ pikirinşe, bul – işki orğandar aurularınan qaytqan adamdar da kirip ketedi [6]. Bäri, bauır, böbrek, öpke auruları – işki orğandar auruları dep sanaladı. </p>
<p>Üşinşiden, şariğatta bezge (malaria) [7] men tuberkulezden [8] qaytqan adam şahid dep sanaladı. Bul aurulardıñ simptomdarı koronavirustıñ simptomdarına wqsas. </p>
<p>Törtinşiden, hadiste atalğan şahidter auruları Peyğambar (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) zamanında bolğan aurularmen ğana şektenbeydi. Bul simptomdarı wqsas qazirgi aurular da kirui mümkin. Mısalı, pnevmonia. Onıñ bastı belgileri – dene qızu, jöteleu, dem jetpeý, auır azap [9], bular koronavirusta da bar. </p>
<p>Besinşiden, koronavirus simptomdarı hadiste «taun» dep atalğan auruga wqsas. Ğalımdar onı obamen teñestiredi. Badruddin Ayni onı «oba» dep atadı, sebebi ol jıgıspalı, tez ölimge äkeledi. Bul auruga barlıq qauipti epidemialar jatadı [10]. </p>
Osı sebepti, koronavirustan qaytqan musulmandı Ahirettegi şahid dep sanauğa boladı. Degenmen, janaza räsiminde denesin juıp, kafanğa orap, janaza namazın şariğatqa say orındau kerek.
Şariğat jäne fetwa bölimi
<p>[1] Janaza jäne jerleu räsimderi, 81-82-bet.</p>
<p>[2] Buhari rivayet etken.</p>
<p>[3] Navavi, Şarhu Muslim, 13/63.</p>
<p>[4] Ahirettegi şahid – jaralanıp, birneşe uaqıt ötkenden keyin qaytqan, şümşik, aqıl-auqı bolmağan, abaysızda öltirilgen adam. Sonday-aq, qabırğa astında qalğan, saparda qaytqan, holera, ulanu, epilepsia, qızba, jandı jandıq şaqqan, bosanu kezinde qaytqan äyel, juma tünde qaytqan adam da kirip ketedi.</p>
<p>[5] Fat'hul-Bari, 6/43, At-Tanwir Sharhu al-Jami' as-Saghir, 6/551.</p>
<p>[6] Navavi, Şarhu Muslim, 13/63.</p>
<p>[7] Daylami rivayet etken. Hafiz Suyuti hadistiñ sahih ekenin aytqan.</p>
<p>[8] Tabarani rivayet etken.</p>
<p>[9] Lamğatu at-tanqih fi sharhi mishkatil-masabih, 4/41.</p>
<p>[10] Umdatul-Qari, 14/129.</p>
Būl mazmūn jasandy intellekt kömegımen daiyndalyp, redaktor teksergen.