Meşıtter üşın qoldanylatyn «Allanyñ üilerı» degen tırkes Allağa meken tağaiyndau mağynasyn bıldıre me?

«Allanyñ üiı» tırkesınıñ arabşa balamasy «Bäitullah» bolyp, Qağbağa qatysty qoldanylatyn ūğym. «Bäit» dep otyrğanymyz — Qağba. «İbrahim men İsmailğa: ‘Täuap etuşıler, qūlşylyqqa berılgender, rukuğ jäne säjde etuşıler üşın üiımdı taza ūstañdar’ dep būiyrdyq.» (äl-Baqara, 2/125) aiatynda da üi sözı Allanyñ zatyna qatysty aitylğan.

Qağbağa Bäitullah (Allanyñ üiı) dep ataluy — Allağa (s.ğ.s.) qūlşylyq etu üşın jer betınde salynğan alğaşqy ğibadathana boluy, adamdarğa tura jol körsetu jäne pūtqa tabynuşylyqty joiyp, tauhid senımın ornyqtyru üşın jıberılgen Hanif dınınıñ simvoly ärı barlyq mūsylmandar namazda bet būratyn oryn boluy siiaqty sebepterge bailanysty. Alla Tağala «Adamdar üşın älemderge bereke men tura jol közı retınde salynğan alğaşqy üi (ğibadathana) — Mekkedegı (Qağba)» (Äli İmran, 3/96) dep onyñ märtebesın kötergen. Allağa qūlşylyq etuge arnalğan barlyq meşıtter men namazhanalar üşın de «Allanyñ üiı» tırkesı qoldanylady. Sol sekıldı bır hadiste: «Jer betınde Allanyñ üilerı — meşıtter. Oğan kelgenge Alla Tağala qūrmet körsetedı.» (Tabarani, äl-Mu‘jämül-käbir, 10/161 [10324]) delıngen.

Osyğan orai, «Allanyñ üiı» degen ūğymnan Alla üşın qūlşylyq jasalatyn oryn tüsınıluı kerek, eşqaşan Allağa meken tağaiyndau mağynasynda qabyldanbauy tiıs. Sebebı Alla (s.ğ.s.) uaqyt pen mekennen päk. Ol — bır jerde ornalasqan emes, barlyq mekendı qamtyğan. Uaqyt pen meken — jaratylys. Al Alla — Jaratuşy. Sondyqtan Ol jaratylğandarğa tän sipattardan päk, iağni alys.

Derekköz: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu