Namaz uaqyty«Mihrab» degenimiz – minajat etuşilerge arnalğan qıblanı bağdarlap turatın bardarşı, namazdağı imamnyñ ornın körsetetin belgı sıptetti. «Mihrab» sözi Qur'anda tört jerde zikr etilgen: «Äl-Imran» süresiniñ 37-39 ayatında, «Mariyam» süresiniñ 11-ayatı jäne «Sod» süresiniñ 21-ayatında.
Eñ alğaşqı mihrab Payğambarımızdıñ (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) kezinde bolğandığı jaylı naqty derek joq. Degenmen tarihşılar alğaşqı mihrabty halifa Osman ibn Affan (Алла оған разы болсын) ornatqanı jayında aytadı. Ol qabırğadağı qıblanı anıqtaytın belgı sıñdı bolğan. Qazirgi biz biletin mihrabtar (qabırğağa üñilgen küyinde) alğaş Ämawiler äuletinen şıqqan Walid ibn Abdulmaliktiñ halifatı kezinde Mäddina qalasınıñ äkimi Omar ibn Abulaziz ornatqan (Uafa' al-Uafa bi ahbari al-Mustafa, as-Samhudi).
Mısırlıq jazuşı Ahmad Fikri: «Alğaşqı mihrab hijri jyl sanaq boyınşa 50-jılı Uqba ibn Dafi' attı tabiğin, ataqtı qol basşınıñ qolymen Qairauan qalasın aşqanında, “Qairauan” meşitin salıp, qıbla tarapyn mihrabpen belgilegen edi» [1] , – dep aytadı (Hukm as-Solati fi al-Mihrab baina al-Jawazi wa al-Irtiab).
Meşitke mihrab ornatudıñ musulmandar üşin özindik sebeptıri bar. Olar – qıbla tarapyn anıqtau, namaz imamnyñ ornyn anıqtau, jamağattyñ imamnen qatarlasıp turmauy jäne imamnyñ dauysyn anyğyraq estu.
Şariat negizderinde mihrab «masolihul mursala» attı şariği dälemen bekitiledi. Yani, bul is musulmandarğa qajetti bolıp, ziyany timese, ony şariği tıyım salınğan isterdiñ qataryna jatqızuğa bolmaydı. Sonday-aq mihrab arqılı basqa ğimaratty ajırata aluga boladı. Qur'an Kärimde:
«Zäkariya ğibadathanağa (mihrabqa) kirip, onıñ (Mariyamnyñ) qasına kelgen sayın är-alu an azıq körip turatın edi» («Äli Imran» süresi, 37-ayat).
Osy ayattağı «mihrab» söziniñ tağı bir mağınası arnaı qulşılıq qılınatın jer degen mağınağa da keledi.
Islam tarihında alğaş mihrab qazirgidey emes, birtegis bolıp, meşittiñ soltüstik qabırğasına salınğan. Qur'an Kärimdegi:
«(Ua, Muhammet) Rasında, seniñ (uahidiñ keluın kütip) jüzindi qayta-qayta kökke qarata bergenindi körudemiz.(Muñayma), seni mindetti türde köñiliñe jağatın qıblığa bağıttaymız. Qane jüzindi Haram meşitine qaray bur. (Ua, müminder!) sender de qay jerde bolsañdar da jüzderiñdi Haram meşitine qaray burıñdar!» («Baqara» süresi, 144-ayat)
– degen ayat tüsirilgennen keyin mihrab bağıtı Aqsa meşitinen Haram meşitine, yani soltüstiktegi Mekke bağıtına auıstırıldı. Hijranıñ 88 jılı Walid ibn Abdulmaliktiñ nusqauymen Mäddinadağı Payğambarımızdıñ (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) meşiti tolığımen jañartılıp, mihrab quys ülğide salındı. Osy kezden bastap barlıq meşitterde mihrabtar quys ülğisinde salınatyn boldı. Jartılay şeñber nemese jartı ay türinde, keyde törtbұryştı kelip, keregeleri men jaqtauylary, maңdayşasy men bosagasy bүdirli naqyştarmen, türli-tүsti kirpiştermen kömkerildi.
Qoryta aytqanda, mihrab qoyu – şariği türde ruqsat etilgen amal. Tabiğinder men ulyq musulman ğalımdar kezinde meşitterge mihrab salınğan jäne oğan eşkim qarsylyq bildirmegen.
Hasan AMANQUL
« Munara » gazetі , №18 , 2023 jyl
Būl mazmūn jasandy intellekt kömegımen daiyndalyp, redaktor teksergen.