Namaz uaqyty«Abu Hanifa faqat fiqh salasynda ğana emes, aqyda salasynda da imam bolğan. Onda nege hanafiler Abu Hanifanyñ emes, Matūridi pikirlerin ustanady?» degen swraq tuwındaydy. Bul swraqqa qısqaşa toqtalyp öteliq.
Imam Abu Hanifa zamanında Aqyda äli bölek ğylym retinde damymağan edi. Ol kezde fiqh öz işine aqydany da, ädepi mäselelerdi de qamtıdı. Keyin Imam Ashari men Imam Matūridi dästürli sunnit aqyda ğylymyn jüyelep damytty. Fiqh (şariat) pen aqyda – eki bölek ğylym. Fiqh – Allahqa qwlşylyq jasaw erejelerin üyretedi, al aqyda – iman negizderin tüsindirip, senimdi nığaytadı.
Imam Abu Hanifa aqydağa qatıstı kitap jazğan, biraq ol öte qısqa bolğan. Negizinen ol fiqhpen aynalısqan. Al Imam Matūridi bolsa, Imam Azam (Abu Hanifa) ügitine süyene otırıp, aqyda mäselelerin jüyeleydi. Ol aqyda negizderin aqlğa, ayattar men hadisterge süyene otırıp, kalam ädisimen tüsindirgen. Samarqandta är türli ağym ökilderimen pikir-talasta kalam ädisin paydalanyp, zor jetistikterge jetken.
Sondıqtan aqyda salasynda Matūridi jolyn ustanamyz. Matūridi mazhaby hanafilik dep ataladı, sebebi Matūridi Abu Hanifa pikirlerine süyengen. Yağni, ol hanafilikten bölek jol emes, kerisinşe, sol jolğa jalğas bolıp sanaladı. Jäne, aytılğanday, Imam Matūridi – hanafilik pen dästürli sunnit pikirlerin Ortalıq Aziyada damytıp, musulmandar arasında ğalattıqtar taraluyna tosqauıl bolğan, köp şäkirt tärbielep, eñbek etken ğalım.
Imam Azam eñbekterinde Allah sıfatı, iman şındyğı, Allah tanudıñ aql nemese ayat-hadister arqılı boluı, jaqsy-jaman, tağdır jäne iman mäseleleri qaraladı. Sol zamannıñ Irak ğalımdarınıñ basşısı bolğan Imam Azam pikirlerin Imam Matūridi pikirimen salıstırsanız, olar bir-birine tolıq säykes keletinin körersiz. Sondıqtan zertteuşiler eki ğalım arasında ayırmaşlıq bar dep sanamaydı.
Imam Abu Hanifa aqyda negizderin aytqan bolsa, Imam Matūridi olardı tolıq tüsindirip, damıttı. Hanafi mazhabynyñ belgili ğalımı Zahid al-Kawsari öziniñ «Isharat al-Maram» attı kitabynyñ kirisipesinde bılay deydi: <blockquote><p>«Mäurennaһr twrğındarı beybit ömir sürip, bidğat pen fitnadan alıs boldy. Olardıñ barlığı sunnaga berik bolıp, bul dästürdi wrpaqtan-wrpaqqa jetkizdi. Osı öñirden Abu Mansur al-Maturidi şıqtı, ol ärbir mäselege toqtalıp, anıq dälelder keltirip, tüsindirip berdi».
Matūridi eñbekteri onıñ kalam, fiqh usuli jäne tafsir salasynda bilikti ğalım bolğanın körsetedi. Tarihi derekterge säykes, Imam Matūridi Imam Azam kitapların öz ustazdary Abu Nasir Ahmad ibn Abbas al-Bayadi, Ahmad ibn Ishaq al-Jurjani jäne Nasir ibn Yahya al-Balkhi arqılı oqıdı, al olar Abu Suleyman Musa al-Jurjaniden bilim aldı, al al-Jurjanidiñ ustazy Muhammad ibn Hasan al-Shaybani bolğan. Ol Abu Hanifanyñ «Aqyda» turaly eñbekterin oqıp, öz pikirlerin sol ügitke negizded. Sondıqtan Matūridi Abu Hanifanyñ izbasarı sanaladı, onıñ mektebi hanafi dep ataldı.
Alau Adilbaev
Būl mazmūn jasandy intellekt kömegımen daiyndalyp, redaktor teksergen.