NISAB MÖLSHERI QALAI ANYQTALADY?

Nisab sözi «mölşer» degen mağınanı bildir edi. Nisab söziniñ şariattağı mağınası – «zeketti paryz etetin belgili baylıqtıñ eñ az mölşeri». Ol baylıqtıñ türine qarai ärtürli boladı. Ai küntizbesi boyınşa, nisab mölşerine jetken baylıq adamnıñ ieliginde bir jıl tursa, ol adam mindetti türde zeket berui kerek. Zeketi beriletin baylıqtıñ jıl bası men jıl soñında nisabı tolıq boluı şart.

Zeket beriletin mal-mülik türleri: jaiylymdağı tört tülik mal (tüie, siır, qoi men eşki, jılqı), altın men kümis, sauda tauarlary jäne qundy qağazdar, egistik jäne bau-baqqa önimderi. Jartı jıldan astam dalada (jailauda) jaiylatyn qoi, eşki, siır, tüie, jılqı sekildi üi janwarlarınan zeket beriledi.

Tört tüliktiñ nisab mölşeri äri qanşa kölemde beriletini jöninde mälimet:

• Qoi men eşkiniñ nisabı – 40 tıyaq. Eger sany qırıqdan az bolsa, oğan zeket beru paryz emes. 40-120 aralyğında – 1 qoi, 121-200 aralyğında – 2 qoi, 201-399 aralyğında – 3 qoi. Keiin är jüzden 1 qoi berip otıradı. Yani 400-de 4 qoi, 500-de 5 qoi. Qoi men eşki aralas bolsa, birge sanaladı.

• İri qaranıñ nisabı – 30 bas. Eger iri qara mal sany 30-dan az bolsa, zeket beru mindetti emes. 30-39 aralyğında 1 taiynşa (1 jasar), 40-59 aralyğında 1 qunajın (2 jasar), 60-69 aralyğında 2 taiynşa, 70-79 aralyğında 1 taiynşa jäne qunajın. Yani 30-dan asıp 60-qa jetkenşe qunajınnan basqa eşteñe berilmeidi. Od an soñ esep är on siır saiin özg erip otıradı. Siır, ögiz, taiynşa, qunajın, buzau – bär i birge esepteledi.

• Tüieniñ nisabı – 5 bas. Eger tüieniñ sany beseuden az bolsa, zeket beru paryz emes. 5-9 aralyğında – 1 qoi, 10-14 aralyğında – 2 qoi, 15-19 aralyğında – 3 qoi, 20-24 aralyğında – 4 qoi; 25-35 aralyğında bir jastan asqan buzbaşa (bint mäxad), 36-45 aralyğında eki jastan asqan qunansha (bint läbun), 46-60 aralyğında üş jastan asqan ingen (xiqqa), 61-75 aralyğında tört jastan asqan ingen (jäzağa), 76-90 aralyğında eki jastan asqan 2 qunansha (bint läbun), 91-120 aralyğında üş jastan asqan 2 ingen (xiqqa) berip otıradı.

Imam Äbu Hanifanyñ (Alla onı raqım etsin) pikiri boyınşa, tüie, siır, qoi, eşki sekildi jılqı malınan da zeket beriledi. Jılqılar tek baital nemese aigır-baital aralas boluı jäne olardı qosıp bağasın eseptegende, quny nisab mölşerine jetui kerek. Sosın jılqılardıñ bağası aqşalay esepte lip, onıñ 2,5 payızı (1/40) zeketke beriledi. Jılqı biryñğai erkek bolsa, sonday-aq miniske, jumısqa jäne künköriske paidalanılsa jäne jıldıñ köp mezgilinde üide jem-şöppen bağılatyn bolsa, odan zeket berilmeidi. Hanafi mäzhabında zeketke tiisti tört tülik maldıñ ornına olardıñ qunyn beruge de boladı. Zeketke beriletin maldıñ quny zeket beriletin kündiñ narıqtagy bağasına qarap beriledi.

Aqşa nemese sauda tauarlarynyñ nisab mölşerin anyqtaityn kezde, altın nemese kümistiñ nisabı negizge alınadı. Altınnıñ nisabı – 20 dinar. 1 dinardıñ salmağı şamamen – 4,25 gramm, al 20 dinar şamamen 85 gramm boladı. Kümistiñ nisabı – 200 dirham. 1 dirham şamamen – 2,975 gramm, al 200 dirham şamamen 595 gramm boladı.

Jerden şıqqan önimderden beriletin zeket – uşır dep ataladı. Arab tilinde uşır «onnan biri» degen mağınanı bildir edi. Paigambarımız (oğan Allanyñ salauaty men sälemi bolsyn) jerden şıqqan önimnen beriletin zeket mölşerin bayandap:

«Jañbyr jäne ağyn suymen suğarılğan egistik öniminiñ – onnan biri, şelekpen suğarılğannıñ jiyrma dan biri beriledi» , – degen.

Medet QURMAŞULY,

QMDB Shariat jäne pätua böliminiñ mamany

«Iman» jurnaly, №12 , 2023 jyl