Namaz uaqytyBúginde qoǵamdyq túrmysta telefon nemese internet baylanıs arqyly er men áyeldıń neke qiyu derekteri jii aytıla bastady. Adam ómirindegi eń mańyzdy jáne este qalarlyq neke sharty jasalǵanda qalyndyq bir jaqta, kúıeu basqa jaqta, al kúágerler taǵy bir jaqta qatysatyn kórinedi. Osındai neke shariat boyınsha qanshalyqty dúrys?
Qazirgi ataqty ǵalymdar men bedeldi pátua uyymdary osy mǝseleni egjeı-tegjeıli zerttep, shariǵi negizderge súıenip oǵan jauap bergen bolatyn. Atap aytqanda, Irak pátua jáne daǵuat isterі boyınsha Ǵulamalar keńesi, belgilі ǵalym Uahba Zuhaili, Mustafa Zarqo syndy birqatar ǵulamalar aldau jáne shariatty kemsitu qaupi bolmaǵan jaǵdaıda online túrde neke qiyu dúrys bolyp sanalady degen (Májállát ul-fiqh al-islami», 2/867-888).
Sondaı-aq Islam Fiqh akademiyasy Ǵulamalar keńesi, Saud Arabiya patshalyǵy túraqty Pátua komiteti, Pákistan «Dar ul-ulum» islam universiteti Ǵulamalar keńesi jáne ǵalym Muhammad Yusuf Bannuri, sheıh Muhammad Taqi Usmani syndy kóptegen buginǵi ǵulamalar, belgili shariǵi sharttar tabylmaǵandyqtan online túrde neke qiyu dúrys emes dep pátua bergen («Islam Fiqh akademiyasy birinshi otyrysynyń qararlar jinaǵy», 10-bet; «Fátaua dar ul-ulum», 3/558; «Fátaua Usmani», 2/204).
Sonyń men qatarda Hanafi mázhabynyń ǵalymdary bayaǵydan ijab (usynys) pen qabuldıń (qabyldau) birneshe sharty bar ekenin, sonyń birewi – bir májiliste (orynda) bolu kerektiligin aytqan. Alauddin Kásani (Alla ony raqymyna alsyn) osy shart jaily:
«Neke kelisimi ótkiziletin orynǵa qatysty shartqa toqtalatyn bolsaq, ol – eki neke qidyrushynyń (kúıeu men qalyndyq) bir májiliste qatysuy. Ijab pen qabul bir májiliste boluy tıis. Eger májilis basqa bolsa, onda neke sharty jasalmaıdy» , – degen («Badaiq us-sanaıq», 2/232).
Alauddin Haskafi (Alla ony raqymyna alsyn) da osy mǝsele jóninde:
«Ijab pen qabuldıń sharttarynan taǵy biri – eki neke qidyrushy bir májiliste bolsa, olardyń bir orynda boluy» , – dep aitqan («Raddul muhtar», 4/76).
İbn Abidin «al-Bahr ur-Raiq» kitabynan úzindi keltire otyryp:
«Májilis basqa-basqa bolǵan kezde neke sharty jasalmaıdy. Neke qidyrushylardyń biri ijab (usynys) etkende ekinshisi orynynan turyp ketip qalsa nemese basqa ispen shuǵyldanyp ketse, ijab beker bolady... Atqa minip nemese júrip bara jatyp neke qiılsa da, dúrys emes. Alayda bir kemede minip bara jatsa, onda dúrys bolady. Óıkeni keme bir meken úkiminde júredi» , – dep oıyn osylaı tuzhyrymdaiady («Raddul muhtar», 4/76).
Shariǵi neke sharty jasalǵan kezde neke qidyrushylar men kúágerler bir májiliste boluy tıis. Bul sharttar telefon, internet nemese basqa zamanaúi baylanıs quraldary arqyly qiılǵan nekeniń dúrys emestigi turaly aytylǵan pátualardyń dǝlel retinde basym ekenin kórsetedi. Sondaı-aq qazirgi waqytта nekeni túrli aldamsy áreketterde paidalanu jaǵdaılarynyń tuyndamauyna eshkim kepildik bere almaıdy.
Hasan Amanqul,
«Munara» gazetі, №3, 2020 jyl
Būl mazmūn jasandy intellekt kömegımen daiyndalyp, redaktor teksergen.