Oraza ūstauğa tyiym salynğan künder qaisy?

Dınımızde oraza ūstau būiyrylğan nemese ūsynylğan künder bolğany siiaqty, oraza ūstauğa tyiym salynğan nemese qūptalmaityn künder de bar. Tyiymnyñ sipaty men auyrlyğyna qarai būl künderdıñ bır bölıgınde oraza ūstau haram nemese tahrimän mäkruh, al basqa bır bölıgınde tänizhän mäkruh bolyp sanalady.

Oraza ūstauğa tyiym salynğan künderdıñ basynda ait künderı tūrady. Paiğambarymyz (s.a.s.) ekı uaqytta oraza ūstalmaitynyn habarlağan, onyñ bırı – Ramazan aittyñ bırınşı künı, ekınşısı – Qūrban ait künderı. (Buhari, Savm, 66-67 [1990-1991, 1993]; Muslim, Siiam, 138-139 [1137-1138]) Ramazan aittyñ tek bırınşı künı men Qūrban aittyñ tört künınde oraza ūstauğa tyiym salynady. (Mäusili, äl-ihtiiar, 1/125-126) Būl künderı oraza ūstauğa tyiym salynuynyñ sebebı – ait künderı tamaqtanu, ışıp-jeu jäne quanyş künderı bolyp tabylady. Ramazan aiy boiy Alla (s.t.) üşın ūstalğan orazadan keiıngı Ramazan ait – «jalpy auyzaşar merekesı» ıspettı. Sondyqtan oğan «fityr/auyzaşar aity» dep at qoiylğan. Ramazan aittyñ bırınşı künı osy tūrğydan bır ailyq Ramazan orazasynyñ auyzaşary bolyp esepteledı. Osyndai ūjymdyq auyzaşar künı oraza ūstau – Allanyñ (s.t.) qonaqasyna qatyspau degendı bıldıredı, būl eñ kemı ädepsızdık bolyp sanalady. Alla üşın qūrban şalynatyn Qūrban ait künderı de qonaqasy künderı bolyp tabylady. Paiğambarymyz (s.a.s.) täşriq künderınıñ tamaqtanu, ışıp-jeu jäne Allany eske alu künderı ekenın aitqan. (Muslim, Siiam, 144 [1141])

Hajylardyñ oraza ūstağan jağdaida älsırep, şarşap qalu qaupı bolğanda, Zulhijja aiynyñ 8-şı «tervie» jäne 9-şy «arafa» künderınde oraza ūstamağany jön. Sebebı Paiğambarymyz (s.a.s.) arafa künı Arafatta bolğandardyñ oraza ūstauyn tyiğan. (Äbu Däuıt, Savm, 63 [2440]; İbn Mäja, Siiam, 40 [1732]) Öitkenı qajylyq qūlşylyğyn oryndağanda sergek ärı tyñ bolu, aldyn ala näpıl oraza ūstağannan abzal.

Būlardan basqa keibır künderde oraza ūstau ärtürlı sebeptermen mäkruh dep sanalğan. Mysaly, tek qana aşura künı (Muharram aiynyñ 10-şy künı) oraza ūstau – iahudilerge ūqsau jäne olardy elıkteu mağynasyn bıldıretındıkten mäkruh dep eseptelgen. (Muslim, Siiam, 133 [1134])

Şäk künı (Şağban aiynyñ soñyna kelıp, Şağbannan ba, älde Ramazannan ba ekenıne kümän keltırılgen kün) oraza ūstau mäkruh. Paiğambarymyz (s.a.s.) Ramazandy bır nemese ekı kün būryn orazamen qarsy aluğa tyiym salğan. (Buhari, Savm, 14 [1914]; Muslim, Siiam, 21 [1082])

Ekı nemese odan da köp kündı, arasynda auyz aşpai, bırınen soñ bırın oraza ūstau mäkruh. Būğan visal orazasy (saum-i visal) dep atalady. Aişa anamyzdyñ aituynşa, Paiğambarymyz (s.a.s.) visal orazasyn ūstauğa tyiym salğan; özıne osylai oraza ūstağany eske salynğanda: «Men sender siiaqty emespın; menı Rabbym tamaqtandyrady, susyndandyrady.» (Muslim, Siiam, 61 [1105]) dep jauap bergen.

Derekköz: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu