Orazany bastau üşın jaña aidyñ (hilaldyñ) közben körınuı şart pa?

Kamari ailar, aty aityp tūrğandai, bastaluy men aiaqtaluy aidyñ qozğalysyna bailanysty anyqtalatyn ailar bolyp tabylady. Ramazan orazasy Ramazan aiynda ūstalady jäne Ramazan aiy ai küntızbesıne säikes jyl saiyn özgerıp otyratyndyqtan, orazany bastau üşın aldymen Ramazan aiynyñ kırgenın anyqtau qajet. Paiğambarymyz (s.a.s.) «Jaña aidy (Ramazannyñ hilalyn) körgende orazany bastañdar, jaña aidy (Şäuuäldıñ hilalyn) körgende ait merekesın jasañyzdar. Eger aua raiy būltty bolsa, aidy otyz künge toltyryñyzdar.» (Müslim, Syiam, 19-20 [1081]; qarañyz: Buhari, Saum, 5, 11 [1900, 1909]) dep būiyrğan.

Būl hadis alğaş qarağanda jaña aidy jalañ közben körmeiınşe oraza bastalmaidy jäne ait merekesı jasalmaidy degen oi tudyrady. Būl mäselege qatysty basqa riuaiattar qarastyrylğanda, būl hadisterdıñ maqsaty sol küngı jağdailarda eñ dūrys amaldyñ üiretıluı ekenı tüsınıledı. Negızınde bır riuaiatta Paiğambarymyz (s.a.s.): «Bız ümmi qoğambyz; esep-qisap pen oqu-jazudy bılmeimız. Bız tek ai ne 29, ne 30 kün bolatynyn bılemız.» (Buhari, Saum, 13 [1913]; Müslim, Syiam, 15 [1080]) dep, kamari ai basyn anyqtauda esepteu ädısın qoldanuğa da bolatynyn meñzegen.

Jalañ közben körınse de, körınbese de, ai öz qalypty qozğalysyn jalğastyra beredı. Qūran Kärımde kün men aidyñ belgılı eseppen qozğalyp jatqany (är-Rahman, 55/5), olardyñ basqa da qyzmetterımen qatar esep ölşemı retınde belgılengenı (äl-Änğam, 6/96), jyl sanau men esep bıluımız üşın aiğa kezeñder belgılengenı (İunus, 10/5), aspan men jer jaratylğanda on ekı ailyq jüie ornatylğany (ät-Tauba, 9/36), aidyñ jerden hilal türınde bastalyp, bırtındep ärtürlı keiıpte körınuı adamdar men qajylyq üşın uaqyt ölşemı ekenı (äl-Baqara, 2/189) aitylğan.

Osyğan säikes Paiğambarymyz (s.a.s.) kamari ai basyn anyqtauda jalañ közben körudı jalğyz ädıs bolğany üşın emes, sol küngı jağdaida eñ senımdı nätije bergenı üşın ūsynğan. Hilaldy baqylaudyñ maqsaty – Ramazan aiynyñ kırgen-kırmegenın anyqtau. Sondyqtan, hilaldy jalañ közben köruden basqa, osy maqsatqa jetkızetın basqa ädısterdı qoldanuğa da bolady.

Bügınde adamzat qol jetkızgen tehnologiialyq jetıstıkter ai qozğalysyn eñ ūsaq bölşegıne deiın baqylauğa mümkındık beredı. Endı astronomiialyq däl esepteuler arqyly aldağy bırneşe jylğa namaz uaqyttaryn körsetetın küntızbelerdı jasauğa da bolady. Demek, kamari ailardyñ bastaluyn esepteu ädısımen anyqtau şariğatqa sai.

Derekköz: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu