PRANK JASAUǴA BOLA MA?

«Prank» dep adamdy ıńǵaısyz ári orynsyz jaǵdaıǵa qoıý, aldaý maqsatynda ázildeýge aıtylady. Osyndaı ázil-qaljyń ótkezetin, uyymdastyra tyn adamdy pranker (ázilqoi) dep ataidy.

Ázil-qaljyńdardyń kóbi basqalardy qorqytý nemese tańǵaldyrýmen baılanysty. Mundaı áreketter adamnyń densaylyǵyna, otbasylyq, dostyq, tuystyq qarym-qatynastarǵa zıýanyn tigizedi. Sondyqtan Islam díninde ózge adamdy qorqytýǵa ruxsat etilmeıdi.

Hadisterdiń birinde mınaıdaı oqiǵa sıpat talady. Saxabalar Paǵambarymyzben (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) birge saparda júrgen kezde olardyń biri uıyqtap qalady. Onyn uıyqtap jatqanyn kórgen taǵy biri ázildemek bolyp onyn jebesin jasyrady. Álgi saxaba uıqydań turǵanda jebesin tappaıqatty qorqady. Sol kezde mańaıynda turǵan saxabalardyń bári kúledi. Bul jaǵdaıdy estigen Alla elshisi (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Musylman adamnyń basqa musylmandy qorqytýyna bolmaıdy», – dep nasixat aıta dy (Ábu Dáuıt).

Imam Zárkashi (Алла оны рақымына алсын) bul másele ni: «Ázil retinde bireýge tiesili zatt y alý – xaram. Zatyn qaıtarý berý maqsatymen bolsyn, ony iesinen suramaı, ázildep alýǵa tıyym salynady. Sondaı-aq bul is shyn dep qabıldanady. Sebebi musylman bauyry zatyn joǵaltyp aldym dep oılaýy múmkin. Al bul nárse ony qorqytady», – dep túsindiredi (Tuxfat ul-muxtaj, 10/287).

Onyn ústine ótirik, ázil bolsa da, ótirik bolyp qala dy. Qaljyńdasa da, ótirik aıtpaý kerek.

Paǵambarymyz (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Adamdardy kúldirý ush in ótirik aıtqan kisiniń sory qur syn, sory qur syn!» – degen (Ábu Dáuıt).

Taǵy bir hadiste Paǵambarymyz Mu xammed (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) bylaı degen: «Aqiqatynda, bireýdi keleke etken adamdarǵa jánnattyń qaqpaların as h yp, olardyń birine: «Munda kel», – deıdi. Uaıymdap qaqpanyń janyna jetkende, ony jaýyp tastai dy. S oson basqa qaqpany as h yp: «Tezirek munda kel», – dep oǵan shaqyrady. Qaıǵyryp qaqpaǵa jaqyndaǵanda, ony taǵy jaýyp tastai dy. «Munda kel» degen sózdi estip, as h yq turǵan qaqpaǵa barýdan bastartpaınsha, osylaı jalǵasa beredi» (Ibn Ábu Dúnia).

Sondaı-aq shama dan tys kúlk i, orynsyz ázil-qaljyń Alla Taǵalany eske alýdan jáne din qamynan tosady, júrek t i qataita dy, jábirleý men óshpendilikke alyp barady, adamnyń qad ir-qasietin ketiredi.

Daiyndaǵan Hasan AMANQUL

«Munara» gazet i, №4, 2022 jyl