QARYZDY QAITARUǴA QATISTY 4 SURAQ

QARYZDY «KESHIRDIM» DEP AITSA, BORYSHKERDIŃ MOÝNINAN TÚSE ME?

Jauap: Shariatta qaryzdy keshirip jiberguge ruksat etiledi. Óytkeni ol qaryz berushiniń múlki, ony óz qalaýy boiynsha jumsaýǵa quqyly. Qalasa boryshkerge bergen qaryzyn keshirip jibередi nemese qaryzdy negizgi somasynan azaita alady [1]. Eger qaryz berushi qaryzdy keshirse, onda boryshkerdiń moýnynan ol mindetteme tusedi [2].

Ali Haidar «Duraru al-hukkam sharhu majallati al-ahkam» atty kitaptа: «51-bap: Moýnynan túsirgen nárse qaýtarylmaıdy. Iaǵni bireý óziniń moýnynan túsirýge ruksat etilgen quqyqtyń birin keshirse, onda ol quqyq moýnynan tusedi. Oný moýnynan túsirgennen keiіn qaýtaryp almaıdy» [3], – dep keltirgen.

QARYZDY QAÍTARA ALMAI JÚRGEN ADAMDY KESHIRGEN DÚRYS PA?

Jauap: Jalpy musulman adam óz aqysyn talap etýge quqyly. Alaiда qaryz alǵan adam qiyn jaǵdaıda bolsa, alǵan aqshasyn qaýtaryǵa múmkindigi bolmasa, oǵan waqyt berý qajet. Eger keshirip jibерсе sawapqa kenеledi. Alla Taǵala Qur'anda bylaı deıdi:

وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَن تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ

«Al eger (qaryz alushy) qiyn jaǵdaıda bolsa, (jaǵdaıy) jeńildengenşe múrsat (berinder). Hám sadaqa qylǵandaryń ózderiń úshin qaıyrly, eger bilgen bolsańdar» [4].

Taǵy bir ayatta:

وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

«Sondaı-aq ashu-yzalaryn tejeǵish, adamdarǵa keshirimshil (taqwalardyń úshin) (ázirlengen ju'maqqa kiredi). Alla muxsinderdi jaqsy kóredi!» [5], – deıdi.

Sondyqtan qaryz alǵan adam qatty qiyndyqqa tap bolǵan bolsa oný keshirgen abzal. Paǵambarymyz (oǵan Allanyń salawaty men sálemi bolsyn):

«Bir kisi adamdarǵa qaryz berip, óziniń ulyna bylaı deıdi: "Eger qatty qiyndyqqa tap bolǵan adam bolsa oný keshirip jibер. Múmkin Alla bizdiń kúnamіzdі keshirer" deıdi. Allanyń quzyryna barǵanda, Uly Jaratyshy oný jarylqaıdy» [6], – degen.

Hanafi mázhabynyń ǵalymy Ibn Nuzhaım bylaı deıdi: «Paryz nápil qulyshyqtan abzal. Tek mına máselelerde nápildi birinshi oryndaǵan jaqsyraq:

• Qiyndyqqa tap bolǵan adamdy keshirip jibеру (úkіmі – mándub) oǵan qaryzyn óteýge waqyt bergenнен (úkіmі – uájip) abzal.

• Sálemді birinshi berý (súnnet) oǵan jauap qaıtarǵannan (uájip) jaqsyraq.

• Dáretti namazdyń waqyty kirmey jatyp alu (máндуб) waqyty kirgenнен keiіn (namaz oqýy úshin) alǵannan (paryz) abzal» [7].

QARYZDY UAQYTYNDA QAÍTARMAÝ KÚNÁ SANALA MA?

Jauap: Jalpy qaryz alǵannan keiіn oný waqytyly óteý kerek. Qaryzdy óteýge múmkindigi bola tura kesіktіrýge bolmaıdy [8]. Alla Elshisi (oǵan Allanyń salawaty men sálemi bolsyn):

مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ

«Qaryzdy óteý múmkindigi bola tura keıinge qaldyrý – zulymdyq» [9], – degen.

Imam Náwaýi: «Dáýletti kisiniń qaryzdy kesіktіrýi zulymdyq ári xaram. Al kedeıdiń úziri bolǵandyqtan qaryzdy kesіktіrýi zulymdyq ta, xaram da emes. Búny xadistiń mazmunynan túsіnýge bolady. Eger baı adamnyń (sol sätte) dúıesi bolmaýy nemese basqa sebeptіrge baılanysty qaryzdy óteýge múmkindigi bolmasa, onda oǵan qaryzdy kesіktіrip berýine bolady» [10], – deıdi.

Sondyqtan qaryzdy óteýge shaması kele tura waqytýnan kesіktіrý kúná sanalady.

QARYZ IESIN TAPMASA, ONY QALAI ÓTEÝGE BOLADY?

Jauap: Boryshker qaryzǵa aqsha alǵan bolsa oný iesine tezdetip qaıtarýǵa asyqqan jón. Khatim al-Asam bylaı deıdi: «Asyǵystyq shaıtanнан, tek bes nársege asyǵý kerek. Ol – Paǵambarymyzdyn (oǵan Allanyń salawaty men sálemi bolsyn) súnneti: muqtazh adamdy tamaqtandyru, maıitti jerleý, boıdaqty úılandırý, qaryzdy óteý jáne taýbege kelý» [11].

Sondyqtan kim bireýden qaryz alsa oný iesine tez qaıtarý kerek. Eger qaryzdy óteýtin waqytта qaryz bergen adamdy taba almasа, biraq jolyǵyp qalarmyn degen úmitte bolsa, onda oný tapqanşa kútedі. Al úmitі úzіlse, onda muraǵerlerin tanityn bolsa solarǵa beredі. Eger olardy da bіlмесе, sol eldiń nemese aımaqtyń turǵyndaryna onyn atynan sadaqa etedі. Eger oný da bіlмесе musulman kedeılerge onyn atynan sadaqa etedі. Osydan keiіn qaryz bergen adam tabyla qalса, oǵan bolǵan jaǵdaıdy túsіndrіp, onyn atynan sadaqa etkenіn aıtaды. Mundai jaǵdaıda qaryz berýshi bergen qaryzyn sadaqa dep sanap, boryshkerge keshirim etýge nemese qaryzyn qaıtarýdy talap etýge quqyǵy bar. Eger qaryzdy qaıtar deсе oný óteýi tіis [12].

QMDB Shariat jáne pátua bólimi

• [1] «Raddu al-muhtar», 4/522.

• [2] Ilias Qablan, «al-Qawaid al-fiqhiya al-mustakhrajat min raddu al-muhtar», 114.

• [3] Ali Haidar, «Duraru al-hukkam sharhu majallati al-ahkam», 1/54.

• [4] «Baqara» súresi, 280-ayat.

• [5] «Al Imran» súresi, 134-ayat.

• [6] Bukhari, №3480. Muslim, №1562.

• [7] «al-Ashbah wa an-nazair», 131-132.

• [8] https://www.aliftaa.jo/Question2.aspx?QuestionId=3681

• [9] al-Bukhari № 2287, Muslim № 1564.

• [10] «Sharhu sahihi Muslim», 10/227.

• [11] As-Subki, «Tabaqat ash-Shafi'i al-kubra», 6/309.

• [12] https://www.aliftaa.jo/Question.aspx?QuestionId=2394