Namaz uaqytyIslam dininde balig'atqa tolğan, aqyl-esi durys, qaryzy men qajettiliginen artyq ösimdi mal-düniesi (aqsha, altyn, kümis, saudа zattary jäne jayylymdagy tört-tülik maly) nisap mölşerine jetip, sol nisapqa bir jyl boyy ielik etken musulmannyn mal-mülkinen zekет berui – paryz (Fatkhu babil ğinaya, 2 tom, 5-7 better).
Tömen'degi şarttar tabylgan jağdaida zekет beru paryz bolady.
Birіnşiden, mal-düniesi nisap mölşerine jetu kerek. Nisap degen – zeketti paryz etetin belgili baylyq mölşeri. Qazaqstan musulmandary dini basqarmasynyn pätuasy boyynsha, nisap mölşeri 85 gramm altynnyn bagasymen esepteledі. Onyn quny Ulttyq bank bekіtken altynnyn 585 synamasymen anıqtalady. Bügіnde ol şamamen 1 mln 285 myng teńgenі quraydy.
Mal-düniesi nisapqa jetken adam bay atanady. Adamnyn kundelikti iship-jeytin tamagy, kietin kiim-keshegi, turatyn üi-jaiy, minіs köligi, saun siyyry, oqityn kitaptary, qoldanatyn ydys-tabagy men turmystyq qural-saýmandary qajettіlik sanalady.
Ekіnşiden, nisap mölşerine jetken mal-dunie bir jyl ainalymda, yani zekет berushіnіn ieliginde boluy şart. Mundagy mezgil musulman kün tizbesi, yani qamari jyl sanauy boyynsha esepteledі. Mысалы, ötken Ramazan aiynan bıylgy Ramazan aiyna deyingi uaqyt bir jyl sanalady. Bir jylga tolmagan mal-dunieden zekет beru mindet emes.
Üshіnşiden, nisapqa jetken jäne bir jyl tolgan mal-mülіk iesіnіn qolynda, onı kedergіsiz jumsaý alatyn boluy tіis. Jogałtqan nemese bireuden ala almay jürgen maldan zekет berіlmeýdi.
Bireuden algan qaryz jäne amanat malynan zekет berіlmeýdi. Bireuge bergen qaryz özіnіn mal-düniesі bolyp sanalady. Senіmdі adamga qaryz berіp, qalağan uaqytta onı qaýtaryp aluga shaması jetse, ondaı qaryzdan da zekет berіledі.
Törtіnшіden, zekет berіletіn mal-mülіkte iesіnіn sauda nıetі boluy kerek. Yani satudy, odan materialdyq paıda tabudy közdegen adam sol nərsedən zekет beredі. Eger satu nıetі bolmasa, zattyn quny qansha qymbat bolsa da, odan zekет berіlmeýdi. Mısaly, jalga berіlgen üiі nemese önіm öndіretіn zauyty jäne ondağı qymbat jabdyq, qural-saýmandan zekет berіlmeýdi. Odаn alyngan jalgerlіk aqydan jäne tüsken paıdadan ğana zekет berіledі.
Daiyndağan Hasan Amanqul
Būl mazmūn jasandy intellekt kömegımen daiyndalyp, redaktor teksergen.