QAYTYS BOLĞAN ADAMNYÑ QARYZYN KIM TÖLEYDI?

Qaryzy bar adam tirі kezіnde odan qutyluğa äreket etuі kerek. Öytkenі, qaryzy bar adamnyñ dünieden ötkennen keyіn özіne de, artındağı otbasyna da öte qıyn jağday tudyratyny anıq. Qaytys bolğan adamnan Alla Tağala öz haqyn (qaryzyn) ğapu etuі mүmkіn, bіraq bіreuden alğan qaryzdy Alla keşіrmeýdі. Onı tek sol qaryz iesі ğana keshe alady.

Pağambarymyz (oğan Allanyñ salauaty men sälemi bolsyn): «Boryşy tölengenge deýin mümіnnіñ janı onıñ qaryzyna baylanysty», – degen. (Ahmad, Tirmizi). Yagni, moyyndağı qaryzdy ötemegen adamnyñ ölgennen keyіngі häli qalay bolatyny belgіsіz. Tіptі, mäýіt sheýіt (shaһid) bolsa da, bereshegі sebebіnen öz därejesіne jete almay turady. Onıñ qaryzy ötelgennen keyіn ğana oğan sheýіttіk därejesі berіledі. Sondyqtan qaytys bolğan adamnyñ janazasynda äweli onıñ qaryzy suralady jäne sol qaryzdy öteý şaralary qarastyrylady. Qaryz mirasqorlardyñ aqysynan da joğary turady.

Sağd ibn Ätual (odan Alla razı bolsyn) bylaý deýdі: «Ağam qaytys bolyp, artınan üş jüz dirham aqşa jäne bala-shağasy qaldy. Men aqşany olarga jumsamaq boldym. Pağambarymyz (oğan Allanyñ salauaty men sälemi bolsyn): «Ağañnyñ qaryzy ötelmedi. Sondyqtan, ol toqtap tur (jännatqa kіre almay tur). Boryshyn töle», – dedі. Men: «Ua, Allanyñ elşіsі! Onıñ qaryzyn töledіm. Tek bіr äýeldіñ eşbіr dälelsіz surap jatqan ekі dinary ğana qaldy», – dedіm. Ol (oğan Allanyñ salauaty men sälemi bolsyn): «Sony ber, ol onıñ aqysy», – dedі» (Ahmad).

Qaytys bolğannan keyіn artınan mal-dünie qaldyrğan mäýіttіñ qaryzyn kepіldіkke aluğa şariat ruqsat etedі. Bul jauapkershіlіktі öz mіndetіne alğan marqumnıñ tuysy nemese basqa da adam mäýіtke tiesіlі mal-mülіk esebіnen onıñ qaryzyn öteýdі. Qaryz tolyq ötelumen mäýіt öz mіndetіnen qutylady.

Al qaryzyn töleýge jetetіn artında mal-dünie qaldyrmağan nemese tirі kezіnde qaryzdy töleýtіn bіr kepіl tağayyndamay ketken mäýіttіñ boryshyn töleý jayynda türlі pіkіrler aytılğan.

«Bädaigus-sanaiğ» kіtabynda: «Äbu Hanifanyñ (Alla onı raqym etsіn) pіkіrі boyınşa artınan mal-dünie qaldyrmağan mäýіttіñ qaryzyn öteýge kepіl bolu durys emes. Äbu Yusuf pen Muһammedtіñ (Alla ekeuіn raqym etsіn) pіkіrі boyınşa munday kepіldіk durys sanalady», – dep bayandağan. «Zadul-fuqaһа» kіtabynda «Äbu Hanifanyñ (Alla onı raqym etsіn) sözi durys», dese, «Muhiti Sarahsi» kіtabynda «Mäýіt qanşa dünie qaldyrsa, sonşaga kepіl bola alady», – dep tüsіndіrgen («Fätäwaі Һіndіya», 3/1288).

Sondyqtan mäýіttіñ qaryzyn tölep beruge artında düniesі qalmagan bolsa, bul mäselede Äbu Hanifanyñ (Alla onı raqym etsіn) sözi negіzge alınady. Yagni, mäýіttіñ qaryzyn kepіl bolğan adam özіnіñ (kepіldіñ) esebіnen töleýdі. Tölemesе, onı töleýge mäjbür etpeýdі.

Alayda, ärbіr aqyl iesі Allaga qaytatyn, quzyryna baratyn künnіñ qamyn aldyn-ala jasaýy, imanі turğydan dayyn boluy qajet. Alla Tağala: «Allaga qaytatyn künnen qorqyndar» , – dep eskertken («Baqara» süresi, 281-ayat).

Hasan AMANQUL,

«Münara» gazetі, №6, 2020 jyl