Namaz uaqytyJer betindegi barlıq närse adamnıñ qolaylı ömir süruı üşin jaratılğan. Ol – Qudaıdıñ pendesine bergen nığmeti, sıı-sııpatı. Adam balası düniege kelgen künden bastap sol nığmetterden paıdalanadı.
Jaratwşı Iemizdiñ adamzat üşin jaratqan şeksiz nığmetteriniñ işine jánwarlar da kiredi. Adam balası jánwarlardıñ etin jep, sütin işedi jäne terisi men jünin paıdalanadı.
Bwl turalı Qur'anda: «Şübäsiz, tört tülik malda da sender üşin erekşe ğibrat bar. Senderge olardıñ işinen şıqqan sütin susın retinde işkizemiz. Olar senderge basqa da köptegen paıdalary bar äri olardıñ et-maiın da jeısiñder. Sondaı-aq sol jánwarlarga jäne kemelerge minip, dittegen jerleriñe jetesiñder» , – delingen («Müminun» süresi, 21-22 ayattar).
Qazirgi tañda sintetikalıq materialdar jäne jasandı teriler keñinen qoldanılsa da, tabiği işik pen jünge swranıs az emes. Qıstıgüni jas qızdardıñ da, egde tartqan apalardıñ da jaqsı köretini – qundyz ton. Eñ aldımen ol qaharlı qısta swıqqa tözimdi äri jeñil. Ekinşiden, ärkim zamanga saı körkem kiinip jürgendi wnataıdı. Al ädemi işik adamnıñ reñin aşadı, körkine körik qosadı, köñil küin köteredi. Osı orai da qazaqtıñ «adam körki – şüberek» degen sözi eriksiz jadıña tüsedi.
Degenmen şariat boıınşa qoldanılatın teriniñ qaı jánwardıki ekani mañızdı. Qoldanw twrğısınan terini üşke bölip qarastırwğa boladı:
Eti jelinetin jäne şariat talabına saı bawızdalğan maldıñ terisi. Mısalı, qoı, eşki, sıır, tüie, qoıan jäne basqa eti halal jánwarlardıñ terisi, ilenbese (arnai öñdelmese) de, taza bolıp sanaladı.
Eti jelinetin, biraq şariat boıınşa bawızdalmağan maldıñ, ölikseniñ, eti jelinetin jánwarlardıñ jäne jırtqış añdardıñ terisi. Mısalı, it, qasqır, aıw, tülki, qundyz, kämşat jäne eti aram haıwandar. Bwlardıñ terileri näjis (taza emes) esepteledi. Onı şikideı qoldanwğa bolmaıdı, biraq ilegenden keıin qoldanwğa ruqsat etiledi.
Müldem qoldanısqa jaramaıtın teri. Ol – şoşqanıñ terisi. Öıtkeni ol aşıq haram sanaladı.
Bizdiñ mázhabtta qundyzdıñ eti – haram. Öıtkeni ol – kemirgishter tobına jatatın añ. Qundyz şöp, terek, qaııñ, qamıs japırağın jeıdi. Sondıqtan ol jırtqış añdar qataryna jatqızwğa boladı. Sondıqtan qundyz jiirkenishti, jağımsız jánwar esepteledi.
Qur'an Kárimde: «(Alla Tağala) olarga taza tağamdardı halal etip, jiirkenishti närselerge tıyım saladı» , – delingen («Ağraf» süresi, 157-ayat).
Alai da qundyzdıñ terisi ilewmen tazalanadı. Öıtkeni şariat boıınşa şoşqanıñ terisinen basqa ärbir ilengen teri taza ükimin aladı. Osı ilengen teriden tigilgen kiimde namaz oqwğa jäne odan jasalğan ıdısdan däret alwğa ruqsat etiledi («Hidaya», 1/328).
Degenmen hadisterde Paığambarımızdıñ (oğan Allanıñ salaýatı men sälemi bolsyn) jabai jánwarlardı qinap öltirwden tıyğanı (Müslim), terisin qoldanwdan qaıtarğanı (Äbu Däwıt, Tirmizi, Näsai) jäne keıbir ilimdi sahabaların ondaı jánwarlardıñ terisin ilegenden keıin de qoldanwdı, odan kiim tigip kigeni wnatmağanı (Tirmizi) aıtilğan. Al Imam Muhammed (Alla onı raqım etsin): «Qundyz tondı kiýdiñ oqası joq. Biraq onı ataq (maqtanw, adamlardı özine qaratu) üşin kigen jaqsı emes», – degen («Fatawa Hindiya, 5/384»).
Hasan Amanqul,
«Münara» gazetı, №17, 2020 jıl
Būl mazmūn jasandy intellekt kömegımen daiyndalyp, redaktor teksergen.