Namaz uaqytyÜy – adam balasına kerek negizgi qajettilikterdiñ biri, kiyim, turmıstıq zattar men kölik siyaqtı. Keybireuler üylerdi ata-anasınan mırasqa aladı. Basqaları üy saladı nemese öz aqşasına üy satıp aladı.
Büginde köp adamdar üylerdi nesiege nemese bölim-bölimmen töleu arqılı satıp aladı. Sebebi, qalıq adamğa üyge jetkilikti qarajat jinau oñay emes, al memleket türli tiimdi bağdarlamalar usınadı.
Osı orayda, İslam dıninde payızben aqşa alu men beru qatandı türde tıyım salınğan. Qur'an Kərimde aytıladı:
«Allah saudadı ruqsat etti, al usıraşudı (ribany) tıyım saldı» ("al-Baqara" süresi, 275).
Sol sebepti, ädeyı payızben beriletin ipoteka da tıyım salınğan iske jatadı. Degenmen, köp islam memleketterinde jäne birqatar düniewilik elderde şariatqa say ipoteka türleri bar ekenin bılgen jön.
Büginde islamşa ipotekanıñ üş türı bar: ijara (keyin satıp aluğa bolatın jalğa alu), murabaha (uzaq merzimge satıp alu), jäne musharaka (üyge birlesip ie bolu, tabıstı bölu jäne klient bankten öz ülisin birte-birte satıp aladı).
Murabaha türinde bank klient üşin üy satıp alıp, onı üsteme bağamen satadı. Barlıq bağa basında belgilenip, tolıq töleu merzimi boyı özgermeydi. Klient bölim-bölimmen tölep, üy bankten satıp aladı.
İjara türinde bank üy satıp alıp, klientpen jalğa alu kelisimşartın jasasadı. Jalğa alu kezinde üyge qatısatın barlıq täuekel bankke tiyesili boladı.
Musharaka türinde satwşı, klient jäne bank üş jaqtı kelisimşart jasasadı. Tabıs aldın-ala kelisilgen ülesterge bölinedi. Klient birte-birte bankten öz ülisin satıp aladı.
Joqarıda aytılğanday, islam ipotekasınıñ bastı erekşeligi – üyge üsteme bağa qosıladı, biraq payız qosılmaydı. Üsteme bağa tauar men onıñ satw bağasınıñ arasınday belgilenedi. Ol aldın-ala kelisilip, ipotekanı tolıq tölep bolğança özgermeydi. Bank klientpen seriktes bolıp, täuekelderdi birge köteredi. Osı jüye boyınşa bank üy satıp alu men tirkeu şığındarın töleydi.
Al ädeyı payızben beriletin kommersiyalıq bankterdiñ ipotekasına kelgende, klient bastapqı jarnı öz aqşasına töleydi. Qalğan qarajat bank arqılı tölenedi, üy bankke kepilde beriledi. Bank klientke payızben aqşa beredi. Sonday-aq, ay sayın tölemdi uaqıtında tölemese, qosımşa ayıppul esepteledi. Bunday is-äreketter şariatqa qayşı.
Hasan Amankul,
"Munara" gazetı, №11, 2020 jıl
Būl mazmūn jasandy intellekt kömegımen daiyndalyp, redaktor teksergen.