VALYUTA AIYRBASHTAUMEN AINALYSUĞA BOLA MA?

Valyuta (aqşa) ayırbastau şariatta «sarф» dep ataladı. Yani bir jynysty nemese türli jynystağı naqty aqşanı naqty aqşağa satu degeni. Tarap ketuden bwrın eki tarap aqşanı qolma-qol bir-birine tabıstauy şart etiledi. Qolma-qol tabıstalğan böligindegi sarф (aqşa saudasy) dwrıs bolıp esepteledi («Fatxu babıl ğinaya», 2/729).

Bwryngy zamanda negizinde altyn (dinar) men kümis (dirham) arasında ayırbastau jürgizilgen, al büginde türli memleketterdiñ valyutaları arasındaki ayırbastau operaciyaları keñ kölemde qoldanylady.

Payğambarımız (oğan Allanıñ salauaty men sälemi bolsyn): «Altynğa altyndy, kümisge kümisti, bidayğa bidaydy, arpağa arpany, qurmağa qurmanı, tuzğa tuzdy sayma-say, teñbe-teñ, qolma-qol (etip ayırbastañdar). Bulardıñ jynysy birdey bolmasa, qolma-qol alu şartymen onı qalağança sata beriñder» , – degen (Müslim).

Demek bir jynystaqı aqşanı, yani teñgeni teñgege nemese dollardy dollarğa ayırbastağanda artığımen aluğa bolmaydy jäne ayırbastau operaciyası bir jerde qolma-qol jüzege asuyı şart. Ädette munday ayırbastau aqşanı usaqtau nemese irileu üşin qoldanylady.

Äbu Minhäl'dan (Alla oğan razı bolsyn) riwayat etiledi: «Bära ibn Ğazibten sarф (aqşa ayırbastau) turaly swradym. «Zayd ibn Arqamnan swra, ol jaqsıraq biledi», – dedi. Zaydtan swrağanymda: «Bäradan swra, ol jaqsıraq biledi», – dedi. Sosın ekeui: «Alla elşisi (oğan Allanıñ salauaty men sälemi bolsyn) kümisti altynğa qaryzğa satuğa tıyım saldı», – dedi. Alayda qolma-qol bolsa, eşteme etpeydi. Bıraq nesie bolsa, dwrıs emes», – delingen (Buhari, Müslim). Hadistiñ mazmwnyna qaraganda, eki türli valyutany ayırbastau qolma-qol boluyı tiis, sonday-aq mında nesieden üzildi-kesildi bas tartu şart. Bwg'an amal etpegen jağdayda, riba (ösimqorlıq) kiredi.

Malik ibn Äustan (Alla oğan razı bolsyn) riwayat etiledi: «Men jüz dinardy sarф etpek (ayırbastamaq) boldym. Sonda meni Talha ibn Ubaydolla qasına şaqyryp aldı, ekeumiz kelistik, ol mağan aqşamdy ayırbastap beretin boldy. Altyndy alyp, qolında aynaldyryp: «Qazynaşym ormannan kelsin», – dedi. Munı estip twrğan Omar: «Allağa ant etemin, odan (aqşaňdy tolyq) almay twryp, tarqama (qasynan ketpe). Alla elşisi (oğan Allanıñ salauaty men sälemi bolsyn): «Altyndy altynğa (ayırbastau) – riba. Bıraq, «mine, mine» bolsa, onda onıñ jaiy bölek» , – dedi (Buhari).

Demek aldymen kelisip, qolma-qol almay nemese biri alyp, ekinşisi almay twryp tarap ketse, kelisim joyylady. Sebebi eki jağdayda da qolma-qol alu şarty oryndalmai twr. Mundagy ayırbastau ribağa uqsap qaluda. Eñ bastysy, tarqamasa boldy, waqıttıñ ötuı esepke alınbaidy. Birge uyıqtasa da, birge jürse de jaraiy. Bıraq tarqap ketken kezde sauda (kelisimder) buzylady. «Mine» dep biri altyndy beru kerek, ekinşisi de sol mäjiliste (orynda) tarqamayı bwrın «mine» dep, kümisti qolyna qaytaru kerek.

Bul ükim bolaşaqtağı kelensiz jağdaylardy boldyrmau üşin şariatqa engizildi. Äytpese keybir alayaqtarga jol aşyluyı mümkin. Mısaly, bir jaq aqşanı alyp, «qazir nemese erteñ alyp kelip beremin» deydi de, alğan aqşanı dereu «aynaldyra» bastaydy. Nemese ekinşi jaqtyñ aqşasyn berudi keşiktirui mümkin. Söytip arada janžal şığady. Eki jaqtyñ biri aqşasyn waqıtyly almay ziyyan şegedi. Al ekinşi jaq aqşadan payda körgen bolady. Ziyyan şekken jaq aqysyn swray bastaydy. Aqysyn alsa – riba, almasа – iştey qinala beredi.

Hasan AMANQUL,

« Munara » gazetі , №5 , 2023 jyl