«Аллаh (с.ғ.) Адамға барлық есімдерді үйретті» аятын түсіндіріп бере аласыз ба?

وعلم آدم الأسماء كلها.

Бул аят Бақара сүресінде кездеседі. Мағынасы: Алла Тағала Хазірет Адамға барлық есімдерді үйретті. Бұл оқиға Құран Кәрімде Алланың Хазірет Адамды жер бетінде халифа етіп жарататынын періштелерге хабарлауы ретінде баяндалады. Періштелер болса, адамның табиғатындағы кейбір сипаттарға байланысты жер бетінде қан төгеді, адам өлтіреді деп алаңдап, Алла Тағалаға сұрақ қояды. «Я, Раббым, табиғатына қарасақ, бұл қан төгеді, адам өлтіреді, бүлік шығарады» дейді. Адамның жүзіндегі белгілерден табиғатын оқитын адамдар секілді, періштелер де Хазірет Адамның рухани келбетінде осыны көрді. Себебі адам бір жағынан топырақтан жаратылған, екінші жағынан илаһи рухтан үлес алған. Топырақ жағы бойынша адамда құмарлық, қыңырлық, ашу, өшпенділік, жек көру секілді қасиеттер бар. Ал илаһи рух жағы бойынша ең жоғары дәрежеге көтеріледі, ең көркем түрде жаратылған болады, періштелердің қатарына қосылады. Адам қос қырлы жаратылыс. Періштелер осыны сезіп, Алла Тағалаға сұрақ қойды. «Адам жер бетінде бүлік шығарады» деді. Алла Тағала періштелерді сынау үшін Адамға есімдерді үйретті. Барлық есімдерді үйретті. «Есма» — есімдер деген сөз. Тас, ағаш, топырақ, шам, люстра секілді атаулар. Кейф, бант, сони, секунд секілді. Бұлардың бәрі — есім. Бірақ абстрактілі есімдер жеке өзімен мағына бермейді.

Есімдердің артында қысқаша айтқанда, Алла мағынасын да үйретті. Ғаламдағы әрбір жаратылыс бүтіннің бір бөлшегі, бүтіннің бір қыры. Ғаламдағы барлық нәрсенің есімі мен мағынасын қысқаша түрде, ал толықтай егжей-тегжейімен Хазірет Мұхаммедке (с.а.у.) білдірілген. Хазірет Адамға оқытылған тізімнің толық кітабы Пайғамбарымызға жеткізілген. Есімдерді үйрету арқылы Хазірет Адамның халифа екені анықталды. Хазірет Адам жер бетінде Алланың халифасы. Топырақтан алынған, жердің бетінен алынған және Адам деп аталған Хазірет Адам, Мұхиддин ибн Арабидің «Фусус әл-Хикамында» айтылғандай, Алланың жердегі халифасы және «жинақтаушы дәрежесінің» иесі. Адам арқылы қарағанда «бірлік» (вахдатул вужуд) көрінеді. Алланың қарау нүктесі — адам, барлық есімдердің жинағы. Ол айырмашылық емес, жинақтаушы дәреженің иесі. Алла бұл мәселені Хазірет Адамға есімдерді үйрету арқылы көрсетті. Барлық есімдерді үйретті. Сол дәуірде Хазірет Адамға барлық ғылымдардың қысқаша мазмұны берілді. Хазірет Адам бір жағынан физиканың, химияның, астрономияның қысқаша мазмұнын білді. Бұл салада негізгі заңдарды білді. Бірақ бұлар қысқаша түрде еді. Символдармен жеткізілген. Бұл соншалықты ерекше еді, періштелерге бұл мәселе ұсынылғанда, олар білмеді. Бұл білмегені туралы шектен аспай айтарым: материалдық әлем, рухтар әлемінен, бейнелер рухтардан әрдайым өзгеше.

Біз — материалдық әлемнің жаратылысы мен жемісіміз. Болмыс пен кеңістік, пайда болу мен жойылу — материалдық әлемге тән нәрселер, көріністерге толы. Материалдыққа тән ерекшеліктер бар, материалдық емес оны білмейді. Мысалы, материалдық әлемде көру өлшемдері бар, есту өлшемдері бар. Адамдар, мысалы, миллионның алтысын көреді, миллионның алтысын естиді. Одан артық көре алмайды. Бірақ бұл көру мен есту де материалдықта болады, материалдық әлемде жүзеге асады. Ал періштелердің көру, есту өлшемдері мүлде басқа. Сезіну деңгейлері мүлде өзгеше. Себебі олар рухани. Сондықтан кейбір нәзік денелі жаратылыстар, рухтар мен жындар, тіпті кейбір қасиетті рухтар, көрінетін әлемді көру үшін міндетті түрде материалдық денесі бар бір жаратылыстың ішіне кіріп, оның көзімен материалдық әлемді тамашалайды. Сенің көзіңмен мына болмыс пен жойылудағы жағдай мүлде басқа. Періштелер сенің көзіңмен көктемді, гүлдерді, жәндіктерді, өсімдіктерді көре алмайды. Олар басқа өлшемде қарайды, сенің көру, есту, сезіну, ләззат алу деңгейіңнен әлдеқайда өзгеше нәрселер көреді. Сондықтан, Алла Тағаланың Хазірет Адамға үйреткен есімдері жаратылыс аяттарына қатысты нәрселер еді. Шариғатқа, фиқһқа қатысты нәрселер еді. Ғаламда жүретін заңдарға қатысты жинақталған ақиқаттар еді. Нәзік денелі періштелер, ауыр денелі жаратылыстар білетін бұл нәрселерді білмегендіктен, سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا деді.

Сен үйретпегенді біз білмейміз. Біз сені мадақтап, пәктейміз деді. Бұл екі мәселені біріктірсек, мынадай қорытындыға келеміз: Алла Тағала ғаламдағы жинақталған ақиқаттарды Хазірет Адамға үйретті. Бұл білімдер дамып, барлық пайғамбарларда толықты. Толық кемелдік иесі, Мақам Махмуд иесі Хазірет Мұхаммед саллаллау алейхи уә сәлләм, барлық есімдердің үйретілуінің егжей-тегжейіне ие болды. Хазірет Адамнан Пайғамбарымызға дейін үйретілген барлық нәрсеге ие болуымен ол — Мұхаммед, Ахмет, Хамид, Махмуд болды. Яғни барлық жағынан «хамд» түбіріне байланды. Себебі оған берілген бұл қасиеттерге бұған дейін ешкім ие болмады. «Әлхамдулиллаһтың» толық мағынасының иесі болды. «Әлхамдулиллаһтағы» жеті аяттың иесі — Хазірет Адам. Жеті аяттың бір орталығы, өзегі — Хазірет Адам. Жеті сипаттың да орталығы. Жеті аят, өз мағынасымен жеті сипатқа меңзейді. Жеті ақиқатқа ишарат етеді. Намазда адам осыны толық бейнелегендіктен, жеті мүшесімен сәжде жасайды, жеті аятқа бет бұрады. Ал Пайғамбарымыз саллаллау алейхи уә сәлләм Құранда толық түсіндірілген Фатиханың толық мағынасына ие болды. Яғни Фатиха Пайғамбарымызда толықтай көрініс тапты. Сондықтан оған Ахмет делінді. Үмбетіне Хамадун делінді. Оның айналасына жиналған, туының астында біріктірілген қауымға Ливаулхамд делінді.

Есімдерді үйрету егжей-тегжейлі түрде Хазірет Мұхаммедке (с.а.у.) уахи етілді. Бұл тақырып өте кең. Ғылым мен техникаға қатысты аяттарды түсіндіргенде осыны ойлаған едім. Бірақ сол жерде ұмытшақтықтан айта алмадым. Алла кешірсін. Алдағы уақытта мұны егжей-тегжейлі түсіндіруді жоспарлап отырмын.