«Арш – Захир және Батин есімдері мен Әуел және Ақыр есімдерінің бір қоспасы» делінеді. Түсіндіріп бересіз бе?

Арш – Захир есімі мен Батин есімі, сондай-ақ Әууәл есімі мен Ахир есімінің бір картасы деп айтылады. Алланың, жәллә жәләлуһу, шексіз есімдері бар. Мехмет Акиф та былай дейді: Жаратушының шексіз аты бар, ең басы – Хақ. Құл үшін хақты ұстанып көтеру қандай ұлы іс. Сахабалар айырылғанда міндетті түрде «Вел Аср» сүресін оқиды екен. Неге? Себебі сол ұлы сүреде бақыттың құпиясы жасырын. Алдымен шынайы иман келеді, содан кейін ізгі амал, одан соң ақиқат, соңында табандылық; міне, құлдың адамшылығы. Осы төртеуі сенде тоғысса, енді құлдырау болмайды дейді. Жаратушының көп есімі бар, ең басы – Хақ дейді. Хақ – шынайы болмыстың қайнары, бар болу оған байланысты. Барлық есімдерді, мың бір немесе шексіз есімдерді төрт есім тобына жинақтауға болады: Захир есімі, Батин есімі, Әууәл есімі, Ахир есімі.

Hadisin ifadesiyle: اَلظَّاهِرُ لَا فَوْقَهُ، اَلْبَاطِنُ لَا دُونَهُ، اَلْأَوَّلُ لَا قَبْلَهُ، وَلَا آخِرُ لَا بَعْدَهُ. Алла сондай Әууәл, оның алдында ештеңе жоқ. Алла сондай Ахир, оның соңында ештеңе жоқ.

Мәңгі, мәңгілік. Алла сондай Батин, оның ішінде ештеңе жоқ. Алла сондай Захир, оның үстінде ештеңе жоқ. Бірақ иләһи заты тұрғысынан осы дәрежелерді ойласақ, мәселені шатастырамыз. Алланың есімдерінің zahir-ге көрінісін біз оның жаратылыстарында көреміз. Захир есімінің айқын көрінісін жаратылыстарда көреміз. Бір көктем мезгілінде, көктемде өмір сүріп жатырмыз. Көктемнің жұмаққа ұқсас, жұмақтай сипатына қарасақ, Захир есімінің көрінісін барлық сипатымен тамашалаймыз. Көктемнің құлпырып, түрлі-түсті күйін Мехмет Акиф те сипаттайды: Шық та көктемнің құлпырып, түрлі-түсті күйін тамашала. Бай реңк, ақындарды сөйлететіндей жарқын, тартымды сипат. Қарағанда Захир есімінің көрінісін көреміз. Барлық өсімдіктерден құстарға, ұсақ құстарға, барлық жануарлар мен жәндіктерге дейін бірнеше аптада тіршілікке келуі, Алланың алдында салтанатты шеру өткізгендей көрінуі, бәрінің өз формасын киюі, «бармыз» деуі, «йа хай» деп үндеуі, «йа хақ» деп болмысын көрсетуі – мұның бәрі Алланың Захир есімінің көрінісі. Бірақ адам осы Захир есіміне қарағанда, кейде себептер әлемінде тұншығып қалуы мүмкін. Себептер әлеміне кіріп кетпеу, тұншығып қалмау үшін негізгі себеп пен хикметтер әлеміне кіру керек. Міне, бұған Батин есімі қатысты.

Оның алдында ештеңе жоқ. Одан басқа әсер етуші жоқ. Барлығы барып, сонда бітеді. Бұл zahir-дегі көріністер zahir есіміне zahir-де сүйенсе, себептер мен нәтижелер тұрғысынан, олардың нәтижелері барып тірелетін жер – Батин есімі. Оның алдында ештеңе жоқ. Бір ағаш сыртқы сұлулығымен Алланың Захир есімін көрсетеді. Гүлдерімен, салбыраған жемістерімен, күлген тағамдарымен, дастархан-дастархан бақтарымен Захир есімін көрсеткендей, ішкі бағдарламасымен, жоспарымен, жүйелі берілуімен Батин есімін көрсетеді. Алма сыртқы сәнімен, көркімен Захир есімін көрсетеді. Оның жаратылу себептерімен және ішінде жасырылған дәрумендерімен, осы дәрумендердің тәніңізге пайдасы арқылы Батин есімін көрсетеді. Бір балық сыртқы сұлулығымен, физиологиялық жағдайымен Захир есімін көрсеткендей, ішінде жасырылған ақуызымен, сіз үшін өмір нәрі болуымен Батин есімін көрсетеді. Осылайша Батин мен Захир бір-бірімен араласып, қабаттасқан шеңберлерге айналады. Барлық нәрсенің шексіз жалғаса алмауы, алғашқы себепте бірден Аллаға тірелуі, заты бойынша бір Алланың, құдайлығында бір болғанындай, раббылығында да бір болуы, сипаттан пәк. Затында қалай бір болса, істерінде де серікке, көмекшіге мұқтаж емес. Барлық нәрсені өзі жасайды.

Оған zahir, уәзір сияқты көрінетін нәрселер – тек оның істерінің қошеметшілері. Олардың міндеті – Алланың ұлы істерін мадақтау ғана. Негізінде, себептерді шексіз соза алмайсыз. Барлық нәрсенің басында Алла бар, Жәллә Жәләлуһу. Захир есіміне байланысты балықтың сыртында, Захир есіміне байланысты алманың сыртында, Батин есіміне байланысты балықтың ақуызында, алманың дәруменінде Алланың Захир мен Батин есімдері үстемдік еткеніндей, себеп және бастау ретінде тірелуі тұрғысынан да Алланың Әууәл есімі бар. Нәтижесінде, жалғасуы, келгеннің бәрінің солып кетуі, бар болғанның жойылуы, жарқырағанның өшуі, бірақ артынан келгеннің қайта тірілуі, қайта жарқырауы, келгеннің бәрінің оның көрінісімен пайда болуы көрсетеді, әрдайым бұларды беретін мәңгілік заты бар, сондай-ақ мәңгілік заты бар. Осылайша Әууәл мен Ахир қатар келеді. Біз себептер әлемінде зерттеу жүргізіп осыны тапқанымыздай, негізінде бұлардың әрқайсысы аршта үстемдік етеді. Мысалы, заттардың zahir жағы бойынша Захир есімінің аршы дейік. Тіршілік әлемінде атмосфера, ауа немесе су. Тәртіп әлемінде топырақ. Басқа әлемде элементтер, атомдар.

Бұлар Захир есімінің бір жағынан аршы болады. Арш, бірақ бұл Арш-и Азам емес, тек Захир есімінің бір аршы. Ішкі жоспарлар, бағдарламалар, тағдырлық бағдарламалар – Батин есімінің аршы. Бастау – Әууәл есімінің аршы. Нәтиже, жойылудан және барлық нәрсенің өшуінен туатын, zahir таппайтын, لَا يَزَالُ وَلَا يَزَالُ‎ аршы. Бұлар Арш-и Азам емес. Бірақ барлық есімдерді осы төрт есімге жинақтасақ; Захир, Батин, Әууәл, Ахир – негізінде Арш-и Азам осы есімдердің картасынан құралады.

Былай айтуға болады: Құран Кәрім бар, бұл Ұлы кітап. Сондай-ақ осы Ұлы кітаптан көшірілген кіші кітаптар бар. Араларыңызда осы дәптерлер қолданылады. Бірақ бұл дәптерлер де осы үлкен кітаптан көшірілген. Бұл үлкен кітаптың бір бөлігін көрсетеді. Осы кіші дәптерлерді біріктіріп, бәрін қосып, оның құрамы туралы түсінік аласыз. Сонда осы үлкен кітапты түсінесіз.

Арш-и Азам алдында ауа аршы, топырақ аршы, су аршы сияқты арштар – негізінде Арш-и Азамның бөліктері ғана. Ондағы жоспар мен бағдарлама осында жүзеге асады. Сондықтан Захир, Батин, Әууәл, Ахир картасы Арш-и Азамды көрсетеді. Сол үшін Әууәл есімі тұрғысынан Алланың аршы судың үстінде еді.

Ахир есімі тұрғысынан سقف الجنة عرش الرحمن. Жәннаттың төбесі – Рахманның аршы. لله الفاتحة.