«Барлығын табиғат жасайды» дейтіндер табиғат деп нені меңзейді?

Мысалы, екіншісі, бәрін табиғат жасайды дейді. Табиғат деп нені меңзеп отырғандарын сұрау керек. Ақылмен табиғаттың ештеңе жасай алмайтынын оларға қалай дәлелдеп, түсіндіре аламыз? Бұл мәселені бұрын кейбір сұхбаттарда қозғауға тырысқанмын. Мүмкін, бұл салада мамандар жақсырақ білетін шығар. Халық арасында да жиі қайталанып, естілетін мәселе. Табиғат жаратты, табиғат жасады деген сөздерді, қазір бұл сөздің орнына жаратылыc жаратты, жаратылыc жасады деп те айтады. Жаратылыстың заңдары дейді. Қысқаша айтқанда, осылай айтылған сөздер күпірлік сөздер. Егер мұны білмей мұсылман айтса, қателессе де, бәлкім, кәпір болмайды. Бірақ бұл сөздер негізінде күпірлік сөздер. Себебі табиғатты да жаратқан — Аллаһ. Табиғаттағы заңдарды да жаратқан — Аллаһ. Негізінде, мәселені түсінбей, соқыр-соқыр табиғат деп айтудан басқа ештеңе жоқ. Осылай бұлдыр қалуы санада сұрақ тудырады, мұны айта кетейін. Бұлар ескі сұрақтар. Сұрамаса дұрыс болар еді дегенмін, бірақ бәрібір сұрайсыздар, жауап берейін. Себебі бұл өте жиі көтерілетін мәселе. Табиғат дейді екен, табиғаттың мағынасын сұрау — біздің құқымыз. Бұл арабша сөз. Жаратылыс сөзінің түбірін онша білмеймін, қазір солай айтады. Арабша бұл сөзге кейде ұғым мағынасын да береді.

Біз баспаға берген нәрселеріміз де сол түбірден шығады. Егер оларды басса, оларды да басып шығарған болады. Бір қалыпқа салу, бір жаратылысқа қайтару, бір ауа, бір түс, бір пішін беру деген мағынаға келеді. Материалды алу, қолдану, бір зат жасау, ұқсастарына бір сипат беру, пішін беру мағынасында қолданылады. Іс жүзінде табиғат деп айтқанда, осыны меңзейміз. Сол түбірден шыққан табиғи сөзі де бар. Бұл — қалыпты, солай болуы керек дегенді білдіреді. Бұл ағым өте қалыпты, басқаша болуы мүмкін емес, табиғи деген осы. Бұдан басқа нәрсе пайда болса, табиғи емес болады. Яғни ғажайып, керемет, мұғжиза, сиқыршылық, балгерлік сияқты нәрселер. Табиғи нәрседен тыс қалғандар. Мысалы, судың төмен қарай ағуы, тартылыс заңымен тастың жерге түсуі, буға айналған судың жоғары көтерілуі, сонда тамшы-тамшы болып жиналған жаңбырдың тартылыс заңымен төмен түсуі — бұлардың бәрін табиғат дейміз. Егер жаңбыр тамшылары жоғары көтерілсе, бұлтпен бірден жаңбыр болмай төмен түссе, бұған табиғи емес дейміз. Осы мағынада табиғатты түсінеміз. Енді бұл мәселелерді жеке-жеке алып қарасақ, бұлардың қайсысы әлемді, қайсысы адамды, қайсысы әлемде болып жатқан оқиғаларды жаратқанын ішінен шығару өте қиын.

Табиғат дегенде не заттың өзін ойлаймыз. Мысалы, таулар, тастар, ағаштар, шөптер, өзендер — табиғат. Аспандағы жұлдыздар, галактикалар, тұмандықтар, бүкіл бұлар табиғаттың элементтері. Жаңбырлар, бұлттар, тамшылар, жаңбырдағы, бұлттағы түйіршіктер — бұлардың бәрі де табиғат. Шөптер, дәндер, адамдар, көрген-көрмеген нәрсенің бәрі табиғат. Енді осы айтылған нәрселерді кім жаратты десек, табиғат жаратты деген адам, ағашты ағаш жаратты, тасты тас жаратты, топырақты топырақ жаратты, өзенді өзен жаратты, ағынды ағын жаратты, шығуды шығу жаратты, көтерілу мен булануды булану жаратты дегендей сөз айтады. Табиғат жаратты деген адам, шын мәнінде бір нәрсе айтады, бірақ сөзінің мағынасын өзі білмейді. Сөйлеу өте маңызды. Сөйлеу — адамның ішіндегісін білдіру деген сөз. Сөздер адамның ішін білдіреді. Адамның ішін білдірмейтін сөздерді қолдануға жындану дейді. Мен бір нәрсе айтып отырмын, ойымды сізге сөзбен жеткізе алсам — бақыттымын, сіз менің айтқанымнан ойымды түсінсеңіз — ойымды жеткізгенім. Бірақ мен бір нәрсе айтамын, жаңбыр жауды деймін, сіз су шықты десеңіз, ойымды жеткізе алмағаным. Табиғат деп отырғанымдай, не зат меңзеледі. Табиғат жаратты деген сөзбен зат өзін-өзі жаратты деген мағына меңзеледі.

Немесе заңдар табиғатты жаратты. Мысалы, әлемде тартылыс заңы бар. Заттар бір-бірін тартады. Араларындағы байланысқа қарай массасы, қашықтығы, қозғалысы сияқты элементтер әсер етеді. Заттар бұларға байланысты бір-бірін тартады. Бұған заң дейміз. Өсімдіктер әлемінде өсу заңы бар, нуму заң. Тұқымдар қолайлы орта тапқанда өніп шығады, өседі. Бұл да жеке заң. Оны ауыл шаруашылығында нуму заң, өсу заңы, өсімдікке тән заңдар дейді. Іштегі нәрестенің дамуы да бір заң аясында жүреді. Онда бір жұмыртқа болады, тірі жасуша соған жетеді, сперматозоид соған барады. Аллаһтың ашық заңдары — құдай әмірімен жүзеге асады. Бала бүкіл эмбриондық кезеңнен өтіп, дамып, дүниеге келеді. Бұл да бір заң. Енді табиғат жаратты деген адам заттарды осы заңдар жаратты десе, заттың затты жаратуын жүректе күлкілі деп табасыз. Заңдар затты жаратты десе, оның мағынасы мынадай: Моторды кім жаратты? Оны механикалық заңдар жаратты. Яғни іліністі басу, берілісті ауыстыру, газға басқанда мотордың қозғалысқа түсуі, свечаның ұшқыны — бұлар заң. Моторды осы заңдар жаратты деу сияқты күлкілі жағдайға тап боласыз.

Суды, теңізді, ауаны, буды кім жаратты? Булану заңын кім жаратты? Одан кейін тартылыс заңын кім жаратты? Ендеше осы тартылысты кім жаратты? Тартылыс, жерді кім жаратты? Жер болмаса, бұларды елестету мүмкін емес. Оны да бір нәрсеге телиді. Бұлар — ойланбаудың көрінісі. Заңдар негізінде затқа тәуелді. Сіз шарларды, заттарды және олардың арасындағы байланысты ойламай тартылысты елестете алмайсыз. Тұқым жоқта, тұқымға орта жоқта, тұқымдағы өсу заңын елестету мүмкін емес. Ана жоқта, жатыр жоқта, жұмыртқа жоқта, сперма жоқта, бұлардың арасындағы дамуды, қалыптасуды елестету мүмкін емес. Көрініп тұр, заңдар негізінде заттың құрылымында ғана орын алады. Жарықты көру үшін зат болуы керек. Жарық затқа соғылып көрінеді. Энергия болуы үшін зат керек. Энергия заттарға сүйеніп қана өмір сүреді. Энергияның пайдасын көру тек заттардың болуына байланысты. Затты алып тастасаңыз, заңдарды елестету мүмкін емес. Бұл мәселеде басқа бір таңдау болса, мен білмеймін.