Дәуір және искаттың дінімізде орны бар ма?

Искат – адамның тірі кезінде әртүрлі себептермен өтей алмаған ораза, құрбандық, нәзір, кәффарат сияқты діни міндеттерінің, қайтыс болғаннан кейін fidye (өтемақы) төлеу арқылы түсірілуі, осылайша оның бұл қарыздарынан құтылуы дегенді білдіреді. Құран Кәрімде: «Ораза ұстауға шамасы келмейтіндер бір кедейдің тамағын берсін (fidye).» (әл-Бақара, 2/184) делінген. Осы аятқа сәйкес, ораза ұстауға шамасы келмейтін немесе сылтаулары себепті Рамазанда және басқа уақытта ораза ұстай алмайтын адамдар әрбір ораза күні үшін fidye төлеуі керек. Фақиһтердің көпшілігі бұл аяттағы оразаның орнына fidye төлеу үкімінің себебі «әлсіздік» деп шешіп, сылтаулы немесе сылтаусыз ораза ұстамаған және қазасын өтемей қайтыс болған адамдардың ораза қарызы үшін де fidye төленетінін, тіпті бұл адамдардың осы мәселе бойынша өсиет қалдыруы керек екенін айтқан. Ораза ұстай алмай қайтыс болған адамның жағдайы, сылтауы себепті ораза ұстай алмайтын адамдардың жағдайына ұқсатуға болады. Марқұм бұл жөнінде өсиет қалдырса, бұл үкім одан сайын күшейеді. Өсиет болмаса, мұрагерлер бұған міндетті емес. Марқұм мал-мүлк қалдырмаса немесе қалдырғаны жетпесе, мұрагерлер өз малынан садақа (тәбәрру) ретінде де бере алады. Ораза үшін осылай жасалатын искат діни үкімдерге сай келеді.

Намаздың искатына келсек; адамның намаз қарызын fidye арқылы өтеуге Құран мен Сүннетте ешбір дәлел де, ишара да жоқ. Сондықтан fidye арқылы намаз қарызы түседі деп айтуға болмайды. Бірақ мұқтаждарға жасалатын көмектер марқұм атынан берілген садақа сияқты болғандықтан, күнәлардың кешірілуіне және Алланың рақымына себеп болады деп үміт етіледі. Құран Кәрімде: «Шынында, жақсылықтар жамандықтарды жояды.» (Һуд, 11/114) делінген. Бірақ белгілі бір мөлшердегі ақшаны кедейге беру, оның да алған ақшаны қайтадан берген адамға сыйға тартуы және төленуі тиіс сома толыққанша бұл қабылдау мен сыйлау ісін қайталау деген мағынадағы «дәуір» (devir) амалында ешқандай ақли немесе нақли негіз жоқ.

Мүмкіндікке қарай кедейлерге садақа беру, қайырымдылық істер жасату, қайырымдылық мекемелеріне көмек көрсету – артта қалғандардың марқұм үшін жасай алатын ең дұрыс амалдары. Бірақ марқұмның мұрагерлері арасында балалар болса (марқұмның өсиетінен тыс) олардың малынан искат немесе садақа беріп, оларды зиянға ұшырату дұрыс емес. (Ибн Нүжейм, әл-Бахр, 4/117; Ибн Абидин, Раддул-мухтар, 2/240-241)

Шафиғи мәзһабындағы басым пікір бойынша, намаз немесе нәзір етілген итикаф қарызымен қайтыс болған адамның туыстары марқұм атынан бұл ғибадаттарды орындауы да, fidye беріп бұл қарыздарды түсіруі де дұрыс емес. (Нәуәуи, әл-Мәжму’, 6/372)

Дереккөз: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu