Көлік құралдарында парыз немесе нәпіл намаздарды оқуға бола ма?

Автомобиль, автобус, ұшақ және пойыз сияқты көлік құралдарында нәпіл намаз оқу рұқсат етілгенімен, қалыпты жағдайда парыз намаздарды оқу құптарлық деп саналмайды. Себебі аталған көлік құралдарында намаз оқығанда намаздың қиям, рукуғ, сәжде және құбылаға бет бұру сияқты парыздарын толық орындау мүмкін емес. Негізінде, Пайғамбарымыз (с.а.с.) нәпіл намаз оқығанда қай бағытқа бұрылса да, көлігінің үстінде намаз оқитын. Ал парыз намаз оқығысы келгенде көлігінен түсіп, құбылаға бет бұрып намазын оқитын еді (Бухари, Салат, 31 [400]). Жанға немесе мал-мүлікке зиян тию қаупі болған жағдайда немесе жердің балшықтығы, намаз оқуға лайықты орынның болмауы сияқты мәжбүрлік жағдайларда, көліктің үстінде парыз намаз оқу да рұқсат етілген (Касани, Бедаиғ, 1/108).

Пайғамбарымыздың заманында және мүжтәһид имамдар дәуірінде қазіргі кездегідей көлік құралдары болмаған. Ол кезде бар болған көлік құралдары – көлік жануары мен кеме еді. Әдетте адамдар өз жануарларымен сапар шегіп, қалаған уақытында тоқтап, қалаған уақытында жолын жалғастыра алатын. Сондықтан намазды жануардың үстінде оқу қажеттілігі болмаған. Кемеде сапар шеккендер кеме тоқтап тұрса, қалыпты жерде оқығандай құбылаға бет бұрып, рукуғ пен сәжде жасап намаздарын оқитын. Кеме қозғалыста болса, мүмкіндігі болса, тік тұрып рукуғ пен сәжде жасап, кеменің қозғалысына қарай құбылаға бұрылып оқитын, оған шамасы келмесе, отырған жерінде рукуғ пен сәжде жасап оқитын (Самарқанди, Тухфа, 1/156; Касани, Бедаиғ, 1/109).

Қазіргі уақытта автобус, пойыз және ұшақпен сапар шегушілердің намаздарын тік тұрып, құбылаға бет бұрып оқуына көбіне мүмкіндік болмағандықтан, отырған жерінде ишарамен оқи алады. Сонымен қатар, намаздарын сапарға шығар алдында немесе соңында, не аялдама орындарында біріктіріп (жамағатпен) оқуларына да болады. Дегенмен, автобус компаниялары жолаушылардың діни қажеттілігін ескеріп, аялдама уақытын намаз уақыттарына сәйкес келетіндей етіп ұйымдастыруы ұсынылады.

Жамағатпен оқу (жәм) тек бесін мен екінті және ақшам мен құптан намаздары арасында болады. Бесін мен екінтінің жәмі – екінтіні бесін уақытында, бесін намазынан кейін (жәм-и тақдим) немесе бесінді екінті уақытында, екінті намазының алдында (жәм-и таһир) оқу түрінде жүзеге асады. Ақшам мен құптанның жәмі де құптанды ақшам уақытында, ақшам намазынан кейін (жәм-и тақдим) немесе ақшамды құптан уақытында, құптан намазының алдында (жәм-и таһир) оқу түрінде жүзеге асады. Жамағатпен оқылатын намаздар үзіліссіз, бірінен соң бірі оқылады. Сонымен қатар, жәм-и тақдим кезінде бірінші намазға кіріскенде, жәм-и таһир кезінде бірінші намаздың уақытында жәм жасауға жүрекпен ниет етіледі.

Дереккөз: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu