Намазда сүрелердің түрікше аудармасын оқуға бола ма?

Намазда сүрелердің түрікше аудармасын оқу рұқсат етілмейді. Бұл мәселеге қатысты Дін істері жоғары кеңесінің 1997 жылғы 4 желтоқсанда қабылдаған 103-нөмірлі шешімінде былай делінген:

Құран Кәрімнің намазда түрікше аудармасын оқуға келсек: Құран Кәрімде «Құраннан оңай келгенін оқыңдар» (әл-Мүзәммил, 73/20) делінгендей, Пайғамбарымыз (с.а.с.) барлық намаздарда Құран Кәрімді оқыған және намаз оқуды жақсы білмейтін бір сахабаға намазды үйреткенде «...Сосын Құраннан жаттағаныңнан оңай келгенін оқы» (Мүслим, Салат, 45 [397]) деп бұйырған. Осыған байланысты намазда қырағат, яғни Құран оқу — Кітап, Сүннет және ижмағ бойынша бекітілген парыз. Белгілі болғандай, Құран — Алла Тағаланың Мұхаммед пайғамбарға (с.а.с.) Жәбірейіл арқылы түсірген мағынасына дәлел болатын сөздердің атауы. Тек мағына ретінде емес, Расулулланың (с.а.с.) жүрегіне сөздерімен (лауазымен) түсірілген. Сондықтан бұл сөздерден түсінілген және басқа сөздермен жеткізілген мағына Құран болып саналмайды. Себебі түскен сөздерінен басқа, тіпті арабша болса да, басқа сөздермен жеткізілген мағына Алла Тағаланың сөзі емес, аудармашының одан түсінген түсіндірмесі. Ал Құран ұғымының ішінде тек мағына ғана емес, оның сөздері де негізгі бөлігі болып табылады. Негізінде; «Шын мәнінде, ол әлемдердің Раббысынан түсірілген. Оны Рухул-Әмин (Жәбірейіл), ескертушілерден болсын деп, сенің жүрегіңе анық араб тілінде түсірді» (әш-Шуара, 26/192-195); «Міне, осылайша Біз оны арабша Құран етіп түсірдік...» (Таһа, 20/113); «Сақтансын деп тура арабша Құран түсірдік» (әз-Зүмәр, 39/28); «Бұл — білетін қауым үшін аяттары арабша Құран ретінде егжей-тегжейлі түсіндірілген кітап» (Фуссиләт, 41/3) сияқты он түрлі жерде (Юсуф, 12/2; әр-Рағд, 13/37; ән-Нахль, 16/103; әш-Шура, 42/7; әз-Зухруф, 43/3; әл-Ахқаф, 46/12) Құранның арабша екені айтылған аяттардан тек мағына ғана емес, сөздерінің де Құран ұғымының құрамына кіретіні анық әрі айқын түсініледі. Сондықтан, аудармасына Құран деп айтуға болмайтыны және аудармасының Құран үкімінде еместігі туралы Ислам ғалымдары бірауыздан келіскен.

Белгілі болғандай, аударма — бір сөздің мағынасын басқа тілде балама сөзбен дәл жеткізу дегенді білдіреді. Алайда әр тілдің басқа тілдерде кездеспейтін (өзіндік) баяндау, стиль және жеткізу ерекшеліктері бар. Сондықтан әдеби және эмоциялық жағы жоқ кейбір қарапайым сөздерден басқа, ешбір аударма түпнұсқаның орнын баса алмайды және ешбір аудармада барлық жағынан түпнұсқасына толық сәйкестік болмайды. Демек, Құран Кәрім сияқты иләһи шешендік пен ғажайыпқа ие кітаптың түпнұсқасы мен аудармасы арасындағы айырмашылық, Жаратушы мен жаратылған арасындағы айырмашылықтай үлкен. Себебі біреуі — Жаратушы Ұлы Алланың сөзі; екіншісі — жаратылған құлдың әлсіз баяндауы. Мұндай аударманы Алланың сөзімен теңестіру және оны сол үкімде ұстау мүмкін бе? Оның үстіне, Ислам діні — әмбебап дін. Түрлі тілде сөйлейтін барлық мұсылмандардың құлшылықта ортақ тілді қолдануы оның әмбебаптығының талабы.

Әркім өз тілінде құлшылық жасауға ұмтылса, Пайғамбарымыздың (с.а.с.) үйреткен және бүгінге дейін қолданылып келе жатқан тәртіпке қайшы келері анық, әрі түрлі дауларға себеп болары сөзсіз. Бұл мәселеге еліміз тұрғысынан қарағанда, мұндай тәжірибе сыртта Түркияға қарсы, ішінде мемлекетке қарсы құрал ретінде қолданылуы, азаматтардың бірлігі мен ынтымағына нұқсан келтіруі, нәтижесінде түрлі алауыздықтарға себеп болуы мүмкін екені ескерусіз қалмауы тиіс.

Түрікше аудармамен намаз оқу мен түрікше дұға жасауды шатастырмау керек. Себебі дұға — құлдың Алладан тілек етуі. Мұны әркім өз тілінде жасауынан табиғи нәрсе жоқ және елімізде дұға көбіне түрікше жасалады.

Сонымен қатар, Құран Кәрімнің ең маңызды ерекшеліктерінің бірі — оның ғажайыптығы (и’жаз). Оның ұқсасын жасауға қатысты Құран бүкіл адамзатқа шақыру тастаған. Бұл ғажайып тек мағынада деп айтуға болмайды. Керісінше, «оның Алладан түскеніне күмәндансаңдар, онда оған ұқсас бір нәрсе келтіріңдер» деген мағынадағы шақыру (тахадди) аяттарынан (әл-Бақара, 2/23-24; Юнус, 10/37-38; Һуд, 11/13; әл-Исра, 17/88; әт-Тур, 52/33-34) бұл ерекшеліктің негізінен сөзге қатысты екені түсініледі.

Сондай-ақ, ұқсасын жасау үшін адамдар мен жындар бірігіп, бір-біріне көмектессе де, оны жасай алмайтынын білдіретін Исра сүресінің 88-аятынан да Құранның ұқсасы жасалмайтыны және осыған байланысты аудармасы Алланың сөзі болып саналмайтыны, сол үкімде ұстала алмайтыны және сондықтан намазда аудармасын оқуға болмайтыны анық түсініледі. 1926 жылы Ыстамбұл Гөзтепе мешітінің имам-хатибі Жамал эфендінің жұма намазында Құран Кәрімнің түрікше аудармасын оқуына байланысты Ыстамбұл мүфтиятының 1926 жылғы 20 наурыздағы 92-93-нөмірлі хаты бойынша, астында Ататүрік тағайындаған алғашқы Діни істер басқармасының төрағасы Рифат Бөрекчінің қолы қойылған 9 Рамазан 1324/23 наурыз 1926 жылғы 743-нөмірлі Кеңес шешімінде:

«Намазда Құран оқу — ижмағ бойынша парыз және Құранның кез келген тілдегі аудармасына Құран атауын беру — сондай-ақ ижмағ бойынша рұқсат етілмейді және намазда Құран оқу орнына аудармасын оқуға рұқсат етілмейтіні барлық мәзһаб факихтерінің ижмасымен бекітілгендіктен, керісінше әрекет ету намаздың шариғи мәнін өзгерту, діни істі менсінбеу және ойынға айналдыру болып табылады, сондай-ақ мұсылмандар арасында алауыздық пен елде бүлік тудыруға себеп болатындықтан, жоғарыда аталған Жамал эфендінің діни және ғылыми қызметтерін тоқтату қажеттілігі туындағаны туралы тиісті хабарлама жасалсын...» делінген.

Күмәнсіз, мұсылманның ең болмағанда намазда оқитын Құран Кәрім мәтіндерінің мағынасын білуі және намазда оларды түсініп, сезініп оқуы аса маңызды және бұл қиын емес. Бірақ мағынасын түсіну, оның хидаятынан пайдалану және Ұлы Раббымыздың бұйрық, тыйым және өсиеттерін білу үшін Құран Кәрімді аудару және осы мақсатта мағына, аударма және тәпсірлерін оқудың үкімі бір басқа; осы аудармаларды Құранның орнына қою және Құран үкімінде ұстаудың үкімі мүлде басқа.

Намазда және құлшылық ретінде Құран Кәрім түпнұсқа сөздерімен оқылады. Ұлы Раббымыздың бізге өсиет, бұйрық және тыйымдарын білу, оның нұсқауынан пайдалану мақсатында аударма, мағына және түсіндірмелер оқылады. Осы мақсатта Құран Кәрімнің аударма, мағына және түсіндірмелерін оқу да үлкен сауап және жалпы мағынада құлшылық болып табылады.

Дереккөз: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu