Оразаны бастау үшін жаңа айдың (хилалдың) көзбен көрінуі шарт па?

Камари айлар, аты айтып тұрғандай, басталуы мен аяқталуы айдың қозғалысына байланысты анықталатын айлар болып табылады. Рамазан оразасы Рамазан айында ұсталады және Рамазан айы ай күнтізбесіне сәйкес жыл сайын өзгеріп отыратындықтан, оразаны бастау үшін алдымен Рамазан айының кіргенін анықтау қажет. Пайғамбарымыз (с.а.с.) «Жаңа айды (Рамазанның хилалын) көргенде оразаны бастаңдар, жаңа айды (Шәууәлдің хилалын) көргенде айт мерекесін жасаңыздар. Егер ауа райы бұлтты болса, айды отыз күнге толтырыңыздар.» (Мүслим, Сыям, 19-20 [1081]; қараңыз: Бухари, Саум, 5, 11 [1900, 1909]) деп бұйырған.

Бұл хадис алғаш қарағанда жаңа айды жалаң көзбен көрмейінше ораза басталмайды және айт мерекесі жасалмайды деген ой тудырады. Бұл мәселеге қатысты басқа риуаяттар қарастырылғанда, бұл хадистердің мақсаты сол күнгі жағдайларда ең дұрыс амалдың үйретілуі екені түсініледі. Негізінде бір риуаятта Пайғамбарымыз (с.а.с.): «Біз үмми қоғамбыз; есеп-қисап пен оқу-жазуды білмейміз. Біз тек ай не 29, не 30 күн болатынын білеміз.» (Бухари, Саум, 13 [1913]; Мүслим, Сыям, 15 [1080]) деп, камари ай басын анықтауда есептеу әдісін қолдануға да болатынын меңзеген.

Жалаң көзбен көрінсе де, көрінбесе де, ай өз қалыпты қозғалысын жалғастыра береді. Құран Кәрімде күн мен айдың белгілі есеппен қозғалып жатқаны (әр-Рахман, 55/5), олардың басқа да қызметтерімен қатар есеп өлшемі ретінде белгіленгені (әл-Әнғам, 6/96), жыл санау мен есеп білуіміз үшін айға кезеңдер белгіленгені (Юнус, 10/5), аспан мен жер жаратылғанда он екі айлық жүйе орнатылғаны (әт-Тауба, 9/36), айдың жерден хилал түрінде басталып, біртіндеп әртүрлі кейіпте көрінуі адамдар мен қажылық үшін уақыт өлшемі екені (әл-Бақара, 2/189) айтылған.

Осыған сәйкес Пайғамбарымыз (с.а.с.) камари ай басын анықтауда жалаң көзбен көруді жалғыз әдіс болғаны үшін емес, сол күнгі жағдайда ең сенімді нәтиже бергені үшін ұсынған. Хилалды бақылаудың мақсаты – Рамазан айының кірген-кірмегенін анықтау. Сондықтан, хилалды жалаң көзбен көруден басқа, осы мақсатқа жеткізетін басқа әдістерді қолдануға да болады.

Бүгінде адамзат қол жеткізген технологиялық жетістіктер ай қозғалысын ең ұсақ бөлшегіне дейін бақылауға мүмкіндік береді. Енді астрономиялық дәл есептеулер арқылы алдағы бірнеше жылға намаз уақыттарын көрсететін күнтізбелерді жасауға да болады. Демек, камари айлардың басталуын есептеу әдісімен анықтау шариғатқа сай.

Дереккөз: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu