«Қараңыздар, Алла сіздерге өз өмірлеріңізден мысал келтіреді.» Бұл нені білдіреді?

Рум сүресінің 28-аятында былай делінеді: «Ол сендерге өздеріңнен мысал келтіреді. Сендерге иелік етіп берген құлдарың мен күңдерің сендерге серік бола ала ма? Өзара қорыққандай, олардан да қорқасыңдар ма? Осылайша, Біз аяттарды ақыл иелеріне ашық түсіндіреміз» деген мағынадағы аударма дұрыс па? Егер дұрыс болса, Пайғамбарымыз саллаллаһу алейһи уә сәлләм: «Адамдар тарақтың тістері сияқты бір-біріне тең. Ақтың қараға, арабтың араб еместерге артықшылығы жоқ» деген хадисі сахих па? Егер хадис пен аят арасында қайшылық болса, қалай үйлестіруге болады? Осы аятқа қарағым келеді. Бұл Рум сүресінің 28-аятында. Берілген аудармадан аятты толық түсіне алмадым. Мұнда аяттар бірінен соң бірі өлілердің қайта тірілетінін баяндайды. Бұл мысал, парақтың басында көктер мен жердегі барлық нәрсенің Аллаға тиесілі екенін және бәрінің Оған мойынсұнып жатқанын білдіреді. Ол сондай Алла, жаратылысты басынан жаратады, тән Оған тиесілі. Кейін жоқ етеді, қайтару да Оған тиесілі, қайтарады. Бұл екінші қайтару, біріншісінен де оңай мәселе. Көктер мен жерде осы үшін мәселе бар. Ол – жалғыз билеуші, үстем және барлық нәрсені даналықпен жаратушы Алла. Бұл мәселеге байланысты сендерге өздеріңнен мысал келтіреді.

Барлық нәрсенің Аллаға тиесілі болуы және адамдардың оларды иелік етуі туралы мысал келтіріледі. Сендерге ризық ретінде берілген нәрселерден, серіктерден, яғни оң қолдарыңның иелігіндегі қызметшілеріңнен сөз қозғалады. فَأَنتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ. Бұл істе сендер теңсіңдер. تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ. Мұнда айтылмақ болған нәрсе, аудармада көрсетілгеннен өзгеше. Құран Кәрім адамдардың өз әмірлерінде жұмыс істететін қызметшілерінен, құлдарынан, қол астындағылардан сөз етеді. «Мүлкі йамин» дейді, مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ және бұларды оларға ризық етіп бергенін айтады. Шын мәнінде адамдар әмірлерінде жұмыс істететін адамдарға толық иелік етпейді. Бірақ уақытша иелік бар, уақытша иелік арқылы оларды басқарады. Алла Тағала бұл жерде осы теңдікті, араларындағы теңдікті баяндайды. Аудармада болса, Алла Тағаланың адамдарды өзгеше етіп жаратқаны сияқты мағына бар. Яғни олар сендердің әмірлеріңде, құлдарың, қол астындағыларың. Сендер олардан өзгесіңдер, сендер оларға иесіңдер, қожайынсыңдар деген мағына береді. Бұл сұрақта да осы екі мәселенің бір-бірінен өзгеше екенін түсіндіру көзделген. Мысалы, хадисте адамдар тарақтың тістері сияқты тең делінеді.

Адамдар тарақтың тістері сияқты бір-біріне тең. Ақтың қараға, арабтың араб еместерге артықшылығы жоқ.

(Buhari, Iman 3)

Бұл аятта қол астындағылардан, құлдардан, мүлкі йамин ретінде кейбір адамдардан сөз етіледі. Бұл мәселені бұрын Борновадағы Өбүр мешітінде де түсіндіргенмін. Хадис сахих, Бухари мен Муслимде келген. Пайғамбарымыз саллаллаһу алейһи уә сәлләм: арабтың ажемге, ажемнің арабқа артықшылығы жоқ. Хабаштық құл мен Құрайыш мырзасының арасында айырмашылық жоқ. Адамдар тарақтың тістері сияқты тең жаратылған. Басқа бір хадисте: тек жұмыс істететіндерің – сендердің бауырларың. Өздерің жегендеріңнен жегізіңдер, кигендеріңнен кигізіңдер. Күші мен төзімінен артық міндет жүктемеңдер. Егер ондай болса, көмектесіңдер деп теңдік айтылған. Аяттағы мәселе бұған қайшы емес. Негізінде аятта мысал ретінде келтірілген нәрсе – құлдықтың адамзат тарихында табиғи түрде болғаны және Ислам тарапынан, басқа адамдар бұл мәселеде қолдау көрсетпейінше, жойылмайтыны, кейде Ислам қоғамында да құлдар мен мүлкі йаминдердің болатыны баяндалады. Бұл, Ислам құлдықты мәңгі қалдырады немесе адамдар арасындағы теңдік қағидасын жояды дегенді білдірмейді. Мұнда негізінен адам табиғатындағы бір нәрсе, яғни соғыстар мен күрестер нәтижесінде пайда болған жағдай баяндалады.

Мақсат та бұл емес негізінде. Сендердің олар үстінен биліктерің мен иеліктерің бар, Алла Тағала мұны Өз иелігіне мысал етіп келтіреді. Себебі нузулін білмегендіктен, нузул ғалымдарының не ойлағанын анықтай алмадым. Мәселені есіме түсіре алмадым. Мұндағы көзқарасты толық түсіне алмасам да, Құран Кәрімнің мұнда айтқысы келгені мен хадистің айтқысы келгені арасында қайшылық, қарама-қайшылық көрмеймін. Құран Кәрім адам табиғатындағы нәрсені баяндайды, құлдықтың бар екенін білдіреді. Сонымен қатар Құран Кәрім бұл институттың жойылуы туралы басқа аяттарында баяндайды. Бұл бар, бірақ Ислам оны қабылдап, орнықтырмағанын білдіреді. Сахих хадиске келсек, онда адамдар арасындағы абсолюттік теңдік айтылады. Бұл мәселені, иншалла, осы аяттың нузулін қарап, келесі дәрісте тәпсіршілер тұрғысынан қарастырамын.

Ол сендерге өздеріңнен мысал келтіреді. Сендерге иелік етіп берген құлдарың мен күңдерің сендерге серік бола ала ма? Өзара қорыққандай, олардан да қорқасыңдар ма? Осылайша, Біз аяттарды ақыл иелеріне ашық түсіндіреміз.