ҮЙДІ ИПОТЕКАМЕН АЛУҒА БОЛА МА?

Үй – адамның негізгі қажеттіліктерінің бірі, киім, тұрмыстық заттар, көлік сияқты. Кейбіреулер үйді ата-анасынан мұраға алады. Басқалары үйді өз қаражатына салады немесе сатып алады.

Бүгінде көпшілік тұрғын үйді несиеге немесе бөліп төлеуге алады. Себебі қарапайым адамның үй алуға жеткілікті қаражат жинауы оңай емес, ал мемлекет тиімді бағдарламалар ұсынады.

Алайда Исламда пайызбен ақша алу мен беруге қатаң тыйым салынған. Қасиетті Құранда былай делінген:

«Аллаһ сауданы халал, өсімді харам етті» (әл-Бақара сүресі, 275-аят).

Сондықтан ипотека да тыйым салынған іс болып саналады. Дегенмен, көптеген ислам және зайырлы елдерде шариғатқа сай ипотекалық бағдарламалар бар екенін білу маңызды.

Бүгінде исламдық ипотеканың үш түрі бар: иджара (кейін сатып алу шартымен жалға алу), мурабаха (ұзақ мерзімді сауда), және мушарака (несие беруші мен клиенттің мүлікті бірге иеленуі және табысты бөлісу арқылы үлесті азайту).

• Мурабаха кезінде банк клиент үшін үйді сатып алып, оған үстеме бағамен сатады, төлем мерзімін ұзартады. Соңғы баға алдын ала белгілі және бүкіл мерзімге бекітіледі. Клиент бөліп төлей отырып, үйді банктен сатып алады.

• Иджара кезінде банк жылжымайтын мүлікті сатып алып, клиентпен лизинг шарты жасайды. Лизинг кезеңінде жылжымайтын мүлікті иелену мен сатып алуға қатысты барлық тәуекелдер банкке өтеді.

• Мушарака кезінде сатушы, клиент және банк үшжақты келісімге отырады. Түскен пайда алдын ала келісілген үлес бойынша бөлінеді. Кейін клиент банк үлесін біртіндеп сатып ала бастайды.

Жоғарыда айтылғандай, исламдық ипотеканың басты ерекшелігі – үйдің құнына үстеме қосылады, бірақ пайыз қосылмайды. Үстеме тауардың өзіндік құны мен сату бағасы арасындағы айырмашылық ретінде белгіленеді. Ол алдын ала келісіліп, ипотека толық өтелгенге дейін өзгермейді. Банк клиенттің серіктесіне айналады, сондықтан тәуекелдер де бірге бөлінеді. Бұл жүйеде банк жылжымайтын мүлікті тіркеу мен сатып алуға кететін шығындарды да өзі төлейді.

Ал коммерциялық банктердегі ипотекалық несиелеуде қарыз алушы алғашқы жарнаны өзі төлейді. Қалған соманы банк төлеп, үйді кепілге алады. Банк клиентке ақшаны пайызбен береді. Сонымен қатар, ай сайынғы төлемді кешіктірсе, айыппұл салынады. Мұндай операциялар шариғат қағидаларына қайшы келеді.

Хасан Аманқұл,

«Мунара» газеті, №11, 2020 жыл