Намаз убактысыАлла Таала жер жүзүндөгү бардык нерсени адамзаттын пайдасы үчүн жараткан. Бул тууралуу Куранда мындай деп айтылат:
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا
«Ал (Алла) жердеги нерселердин баарын силер (адамдар) үчүн жаратты» [1] - деп айтылат.
Адам баласы жаралгандан бери мал-жандыктардын этин жеп жашап келет.
Абу Саид ал-Худри мындай дейт: «Пайгамбарыбыздан (ага Алланын саламы жана салаваты болсун) "Оо, Алланын Элчиси! Биз төөнү, уйду же койду союп жатканда ичинен баласы чыгып калат. Аны жей берсек болобу же ыргытып жиберебизби?" - деп сураганыбызда, Ал: "Кааласаңар жегиле, анткени энесинин союлушу – анын да союлушу" [2], - деп жооп берди.
Хадисте айтылгандай, буаз малды союуга уруксат берилет. Бирок туутуна жакындаган буаз малды союу – макрух [3]. Шариат коомдун же жеке адамдын зарылчылыгы болбосо, себепсиз үй жаныбарларын союуга, жапайы жаныбарларды атууга же бак-дарактарды негизсиз кыюуга уруксат бербейт.
Ибн Рушд: «Көпчүлүккө пайдасы тийип жаткан буаз төөнү, жер айдаган уйду жана саан койду союуга болбойт» [4], - дейт.
Буаз мал союлганда ичинен чыккан төлдү жегенин өкүмү экиге бөлүнөт:
Жумхур аалымдардын пикири боюнча, жан кире элек (мисалы, уюган кан, эт кесеги) же толук жарала элек төлдү жегенге болбойт. Анткени ал өлексеге кирет.
Эгер төлгө жан кирип, толук жаралган болсо, анда бир нече пикир бар:
Толук тирүү төрөлсө, аны да союу керек. Эгер союлбай туруп өлүп калса, ал өлексеге саналат.
Энеси союлбай туруп ичиндеги төлү өлгөнү белгилүү болсо, аны жегенге болбойт.
Буаз мал союлуп, ичинен төлү өлүү чыкса, анын качан өлгөнү белгисиз болгондуктан, басымдуу пикир боюнча энеси союлганда өлдү деп эсептелет. Бирок бул маселе боюнча аалымдардын арасында пикир келишпестик бар. Сахабалардын көпчүлүгү жана имам Малик, имам Шафиъи, имам Ханбал, имам Абу Юсуф, имам Мухаммад мындай төлдү жегенге уруксат беришкен. Алар Пайгамбарыбыздын (ага Алланын саламы жана салаваты болсун): «Энесинин союлушу – анын да союлушу», - деген хадисин далил кылып, энесин союу төлүн да союу менен барабар дешкен.
Имам Абу Ханифа, Зуфар, Хасан ибн Зияд болсо, мындай төлдү жегенге болбойт деп, төмөнкү аятты далил кылышкан:
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ
«Силерге өлексени жеген харам кылынды» [5].
Бул аалымдардын көз карашы боюнча буаз мал союлгандан кийин ичинен чыккан төл тирүү болбосо, ал өлексеге кирет. Себеби ичиндеги төлдүн жашоосу өз алдынча болот. Анткени ал энеси өлгөндөн кийин да тирүү кала алат. Ошондуктан ал өзүнчө союлушу керек дешет [6].
Жыйынтыктап айтканда, буаз малды союуга уруксат берилет. Болгону туутуна жакындаган маалда союу – макрух. Союлган малдын төлү тирүү чыкса, аны да союп жесе болот. Ал эми өлүү чыкса, жегенге болбойт. Ошондой эле, курмандыкка чалынган буаз малдын ичинен чыккан төл тирүү болсо, аны да энеси сыяктуу союп, этин таратат. Бирок аны союлбай, курмандык убактысы өтүп кетсе, тирүү бойдон садака кылынат [7]. Ошентсе да, курмандыкка буаз малды тандабаган жакшы.
Шариат жана фатва бөлүмү
[1] «Бакара» сүрөсү, 29-аят.
[2] Абу Дауд, 2/253. Хаким, 4/114.
[3] Ал-Фатава ал-Хиндия, 12/5231. Ал-Фатава ас-Сирожия, 391.
[4] Мавахибу ал-Жалили ли шархи мухтасар Халили, 4/347.
[5] «Маида» сүрөсү, 3-аят.
[6] Ал-Маусуъа ал-Фикхия, 21/201-203.
[7] Ал-Фатава ал-Хиндия, 5/372.
Бул мазмун жасалма интеллекттин жардамы менен даярдалып, редактор текшерген.