Намаз убактысыТурак жай – кийим-кече, шаймандар, унаа сыяктуу эле адамдын негизги муктаждыктарынын бири. Кээ бирөөлөр ата-энесинен калган үйгө ээ болушат. Башкалары өз күчү менен үй салып же даяр акчага үй сатып алып турак жайга жетишет. Азыркы учурда насыяга же бөлүп төлөө шарты менен үй сатып алгандардын саны көбөйүүдө. Анткени жөнөкөй адамга үй сатып алуу үчүн ири сумма топтоо оңой эмес, ошондой эле мамлекеттин турак жай программалары элге ыңгайлуу жана пайдалуу болуп жатат.
Бул жагдайда Ислам дини пайызы менен акча алууга жана берүүгө катуу тыюу салганын эске алуу керек.
Куранда: «Алла соодага уруксат берди, ал эми пайызга (өсүмгө) тыюу салды» деп айтылат («Бакара» сүрөсү, 275-аят).
Демек, ипотека да тыюу салынган иш-аракеттерге кирет. Бирок көптөгөн Ислам өлкөлөрүндө жана секулярдык мамлекеттерде ипотеканын шариатка ылайык түрлөрү да бар экенин билип коюу зарыл.
Бүгүнкү күндө Ислам ипотекасынын үч түрү колдонулат: ижара (кийин сатып алуу үчүн ижарага берүү), мурабаха (узартылган мөөнөттө соода-сатык) жана мушарака (кредитор менен кардардын кыймылсыз мүлккө бирге ээлик кылып, кирешени бөлүшүүсү менен үлүштүн азайышы).
Мурабаха ыкмасында банк кардар үчүн турак жай сатып алып, аны узартылган мөөнөттө кошумча баа менен сатат. Жалпы баасы бардык мөөнөткө так жана белгилүү болот. Кардар үйдү бөлүп төлөө менен банктан сатып алат.
Ижара ыкмасында банк мүлктү сатып алып, кардар менен ижара келишимин түзөт. Ижара мөөнөтүндө мүлккө байланыштуу менчик укугу жана бардык тобокелдиктер банкка таандык болот.
Мушарака ыкмасында сатуучу, кардар жана банк үч тараптуу келишимге кол коюшат. Түшкөн киреше алдын ала макулдашылган үлүштө бөлүштүрүлөт. Андан соң кардар банктан өз үлүшүн акырындык менен сатып ала баштайт.
Жогоруда айтылгандай, Ислам ипотекасынын негизги өзгөчөлүгү – карызга берилген акчага пайыз кошулбайт, кошумча баа кошулат. Бул товардын өздүк наркы менен сатуу баасынын айырмасынан аныкталат. Кошумча баа алдын ала макулдашылып, ипотека толук төлөнүп бүткүчө өзгөрбөйт. Ошондой эле банк кардардын өнөктөшүнө айланат, тараптар тобокелдикти тең бөлүшөт. Бул системада кыймылсыз мүлктү каттоо жана сатып алуу чыгымдарын банк төлөйт.
Ал эми коммерциялык банктарда ипотекалык насыя алууда карыз алуучу өз каражатынын эсебинен баштапкы төлөмдү жасайт. Калган сумманы банк төлөйт жана үй банкка күрөө катары катталат. Банк кардарга акчаны пайыз менен берет. Мындан тышкары, ай сайын төлөм убагында төлөнбөсө, кошумча айып пул чегерилет. Мындай аракет шариат принциптерине каршы келет.
Хасан АМАНКУЛ,
«Мунара» гезити, № 11, 2020-жыл
Бул мазмун жасалма интеллекттин жардамы менен даярдалып, редактор текшерген.