Орозо баштоо үчүн жаңы айдын (хилалдын) көз менен көрүнүшү шартпы?

Камари айлары, атынан көрүнүп тургандай, башталышы жана аякташы айдын кыймылына жараша аныкталган айлар болуп саналат. Рамазан орозосу Рамазан айында кармалгандыктан жана Рамазан айы ай календары боюнча жыл сайын өзгөрүп тургандыктан, орозо баштоо үчүн алгач Рамазан айынын башталганын аныктоо керек. Пайгамбар (с.а.в.) мындай деген: “Жаңы айды (Рамазан айынын хилалын) көргөнүңөрдө орозо баштагыла, жаңы айды (Шаввал айынын хилалын) көргөнүңөрдө айт кыласыңар. Эгер асман булуттуу болсо, анда ошол айды отуз күнгө толуктагыла.” (Муслим, Сыям, 19-20 [1081]; караңыз: Бухари, Савм, 5, 11 [1900, 1909]).

Бул хадис биринчи караганда жаңы айды (хилалды) көз менен көрмөйүнчө орозо башталбайт жана айт болбойт деген ойду жаратат. Бирок бул темадагы башка риваяттар каралганда, бул хадистердин максаты ошол күндүн шарттарына ылайыктуу эң туура ыкманы үйрөтүү экени түшүнүлөт. Чындыгында, бир риваятта Пайгамбар (с.а.в.) мындай деген: “Биз үмми коомбуз; эсеп жана окуу-жазуу билбейбиз. Биз билгенибиз — ай же 29, же 30 күн болот.” (Бухари, Савм, 13 [1913]; Муслим, Сыям, 15 [1080]) деп, камари ай баштарын аныктоодо эсеп ыкмасына да кайрылууга болорун көрсөткөн.

Көз менен көрүлсө да, көрүлбөсө да, ай өзүнүн кадимки кыймылын уланта берет. Куранда күн менен ай эсепке ылайык кыймылдаары (эр-Рахман, 55/5), алардын башка функцияларынан тышкары эсеп өлчөмү катары да белгиленгени (эл-Эн’ам, 6/96), жылдардын санын жана эсепти билүү үчүн айга баскычтар белгиленгени (Юнус, 10/5), асман менен жер жаратылганда он эки ай болуучу тартип коюлганы (эт-Тауба, 9/36), айдын жерден жаңы ай (хилал) болуп башталып, баскыч-баскыч ар кандай көрүнүштө болушу адамдар жана ажылык үчүн убакыт өлчөмү экени (эл-Бакара, 2/189) айтылат.

Демек, Пайгамбар (с.а.в.) камари ай баштарын аныктоодо көз менен көрүүнү жалгыз ыкма катары эмес, ошол күндүн шартында эң ишенимдүү ыкма болгондуктан сунуштаган. Хилалды байкоонун максаты — Рамазан айы киргенин аныктоо. Ошондуктан, хилалды көз менен көрүүдөн башка, ушул максатка жеткирүүчү башка ыкмаларды колдонуу да мүмкүн.

Бүгүнкү күндө адамзат жетишкен технологиялык өнүгүү айдын кыймылын эң майда-чүйдөсүнө чейин байкоого мүмкүнчүлүк берет. Астрономиялык так эсептер менен келерки бир нече жылдын намаз убакыттарын көрсөтүүчү календарларды түзүүгө да шарт түзүлгөн. Демек, камари айлардын башталышын эсеп ыкмасы менен аныктоо шариятка туура келет.

Булак: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu