ШАРИГАТ АВТОРДУК УКУК ЖӨНҮНДӨ ЭМНЕ ДЕЙТ?

Ислам дининде ар бир адам өз эмгегинин жемишин көрүүгө укуктуу. Жазуучу жазган китебинин, ойлоп тапкан адам ойлоп тапкан эмгегинин ээси болушу керек. Бул алардын мүлкү болуп эсептелет. Ошондуктан эч кимге аны көчүрүүгө, басып чыгарууга же сатууга уруксат берилбейт.

Мусулман адам башка бирөөнүн мүлкүн аманат катары карайт. Анткени Исламда бирөөнүн сөзүн, эмгегин же чыгармачылык ишин өзүнө таандык кылып алуу жана пайдаланууга тыюу салынган. Бул аманатка кыянаттык кылуу, чыныгы ээсинин укугуна зулумдук кылуу, зыян келтирүү болуп эсептелет. Шарият боюнча мындай адам жазага тартылат, тапкан кирешеси харам болуп эсептелет.

Алла Таала: «Бир-бириңердин мүлкүн арам жолдор менен жебегиле» , – деп буйруйт («Бакара» сүрөсү, 188-аят). Дагы бир аятта: «Эй, ыйман келтиргендер! Аллага жана пайгамбарга кыянаттык кылбагыла. Эгер андай кылсаңар, араңардагы аманатка да билип туруп кыянаттык кыласыңар» , – делет («Анфал» сүрөсү, 27-аят).

Пайгамбарыбыз (ага Алланын салаваты жана саламы болсун): «Эч ким эч качан өз эмгегинен артык жакшы (халал, таза, шексиз) ырыскы жеген эмес. Алланын пайгамбары Дауд да өз колунун эмгегинин жемишин жеген» , – деп айткан (Бухари). Дагы бир хадисте: «Мунафыктын белгиси үчөө: сүйлөсө – калп айтат, убада берсе – убадасын бузат, аманат берилсе – ага кыянат кылат», – делет (Бухари, Муслим).

Абдул Фаттах Абу Гудда өзүнүн «Киматуз заман индал уламаи» аттуу китебинде: «Илимий сүйлөм жана сөздөрдө анын авторуна же жеткирген адамга шилтеме берүү – аманат», – деп жазат. Окумуштуулардын айтымында, мурдагы башкаруучулар, айрыкча халифа Мамун китеп жазган аалымдарга жана котормочуларга эмгеги үчүн ошол китептин салмагындай алтын берген. Ал акы китепке кеткен кагаз, сыя жана китептин баасынан кыйла көп болгон («Гаср ул-Мамун», 1/377).

1988-жылдын 10-15-декабрында (хижри 1409-жылы, жумада ал-аввал айынын 1-6 күндөрү) Кувейт мамлекетинде өткөн Ислам Фикх академиясынын бешинчи жыйынында «Мүлктүк эмес укуктар жөнүндө» токтомдо: «Мүчөлөр жана эксперттер "Мүлктүк эмес укуктар" тууралуу изилдөөлөрдү карап чыгып, пикирлерди уккандан кийин мындай токтом кабыл алынды: Үчүнчү пункт: чыгармачылык, жаңылык жана ойлоп табуучулук укуктары мыйзам боюнча корголот. Ээлери аларды каалагандай пайдалана алат. Ага кол салууга болбойт. Алла – билүүчү» – деп айтылган. Казакстан Республикасынын «Автордук укук жана байланыштуу укуктар жөнүндө» мыйзамында бекитилгендей, автордук жана байланыштуу укуктарды бузгандыгы үчүн өлкө мыйзамдарына ылайык жарандык, кылмыш жана административдик жоопкерчилик каралган. Мусулман коомчулугу да ушул мыйзамга баш ийүүгө милдеттүү.

Хасан АМАНКУЛ

«Мунара» гезити, №1 , 2021-жыл