Залбирлын цагИскат гэдэг нь хүний амьд сэрүүн байхдаа янз бүрийн шалтгаанаар гүйцэтгэж чадаагүй мацаг, тахилга, амлалт, төлөөс зэрэг шашны үүргүүдийг нас барсны дараа төлбөр (фидя) өгч өрөөс чөлөөлөх, ингэснээр тэр хүнийг ийм өрөөс аврагдахыг хэлнэ. Куръан Кэримд: “Мацаг барьж чадахгүй хүмүүс нэг ядуу хүн тэжээх хэмжээний фидя төлнө.” (эл-Бакара, 2/184) гэж айлдсан байдаг. Энэ айатад үндэслэн мацаг барьж чадахгүй, эсвэл шалтгааны улмаас Рамадан болон бусад үед мацаг барьж чадаагүй хүмүүс мацаг бариагүй өдөр бүртээ фидя төлөх ёстой. Факихуудын ихэнх нь энэ айатын мацагийн оронд фидя төлөх шийдвэрийн үндэс нь “чадваргүйдэл” гэж үзээд, шалтгаантай болон шалтгаангүйгээр мацаг бариагүй, нөхөж амжилгүй нас барсан хүмүүсийн мацагийн өрийг ч мөн фидягаар төлөх ёстой, бүр ийм хүмүүс энэ талаар гэрээслэл үлдээх хэрэгтэй гэж тайлбарласан байдаг. Мацаг барьж чадахгүй нас барсан хүний байдал нь шалтгааны улмаас мацаг барьж чадахгүй хүний байдалтай адилтгаж болно. Нас барсан хүн энэ талаар гэрээслэл үлдээсэн бол энэ шийдвэр улам баталгаатай болно. Гэрээслэл байхгүй бол өв залгамжлагчид үүнийг хийх үүрэггүй. Нас барсан хүн өв хөрөнгө үлдээгээгүй, эсвэл үлдээсэн хөрөнгө хүрэлцэхгүй бол өв залгамжлагчид өөрсдийн хөрөнгөөсөө хандив (тэбэрру) болгон өгөх боломжтой. Мацагийн өрийг ингэж искат хийх нь шашны шийдвэрт нийцнэ.
Харин намазын искатын тухайд бол хүний намазын өрийг фидягаар төлж болох тухай Куръан болон Сүннэтэд ямар ч нотолгоо, дохио байхгүй. Иймд фидягаар намазын өрөөс чөлөөлөгдөнө гэж хэлж болохгүй. Гэхдээ хэрэгцээтэй хүмүүст тусламж үзүүлэх нь нас барсан хүний нэрийн өмнөөс өгсөн садака болох тул нүглийг уучлуулах, Аллахын өршөөлийг хүртэхэд тус болохыг найдаж болно. Куръан Кэримд: “Ямар ч сайн үйл муу үйлийг арилгана.” (Худ, 11/114) гэж айлдсан. Гэвч тодорхой хэмжээний мөнгийг ядууст өгч, тэд нь мөнгийг өгсөн хүндээ буцаан өгч, төлөх ёстой мөнгө гүйцэх хүртэл энэ үйлдлийг дахин дахин хийхийг хэлдэг “дэвир” хэмээх үйлдэлд оюун ухаан болон шашны эх сурвалжаас ямар ч үндэслэл байхгүй.
Боломжийн хэрээр ядууст садака өгөх, буянтай үйлс хийлгэх, буяны байгууллагад хандив өгөх нь үлдэж буй хүмүүсийн нас барсан хүний төлөө хийж болох хамгийн зөв үйлдэл юм. Гэвч нас барсан хүний өв залгамжлагчдын дунд хүүхдүүд байгаа тохиолдолд (нас барсан хүний гэрээслэлээс бусад тохиолдолд) тэдний хөрөнгөөс искат эсвэл садака гаргаж, хохироох нь зөвшөөрөгдөхгүй. (Ибн Нүжейм, эл-Бахр, 4/117; Ибн Абидин, Реддүл-мухтар, 2/240-241)
Шафиит мазхабын гол байр суурь нь, намаз эсвэл амласан итикафын өртэй нас барсан хүний ойр дотны хүмүүс түүний нэрийн өмнөөс эдгээр ибадатыг гүйцэтгэх, эсвэл фидя өгч өрийг нь чөлөөлөх нь хүчинтэй биш гэж үздэг. (Навави, эл-Мэжму, 6/372)
Эх сурвалж: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu
Энэ материалыг хиймэл оюун ухааны тусламжтай бэлтгэж, редактор хянасан.