Яагаад ханафичуудыг матуридит гэж нэрлэдэг вэ?

«Абу Ханифа зөвхөн фиқхийн салбарт төдийгүй, акыдагийн салбарт ч имам байсан. Тэгвэл яагаад ханафичууд матуридигийн үзлийг баримталдаг, харин Абу Ханифагийнхаа үзлийг биш вэ?» Энэ асуултыг товчхон тайлбарлая.

Имам Абу Ханифагийн үед акыда шинжлэх ухааны бие даасан салбар болж хөгжөөгүй байсан. Тухайн үед фиқх нь зөвхөн акыда төдийгүй ёс суртахууны асуудлуудыг ч хамарч байв. Ашари ба Матуриди имамууд суннит уламжлалт акыдагийн шинжлэх ухааныг системтэйгээр боловсруулсан. Үнэндээ фиқх (шариат) ба акыда бол хоёр өөр салбар. Фиқх нь Аллахад хэрхэн мөргөх тухай дүрэм журмыг, акыда нь итгэлийн суурь зарчмуудыг авч үздэг.

Имам Абу Ханифа акыдагийн талаар ном бичсэн ч, тэр нь маш товчхон байсан. Тэр голчлон фиқхийн асуудлаар ажиллаж байв. Харин Имам Матуриди нь Имам Ағзам (Абу Ханифа)-гийн сургаалд тулгуурлан акыдагийн асуудлуудыг системтэйгээр боловсруулж, каламын арга буюу ухаан, аят, хадис дээр тулгуурласан арга барилыг ашигласан. Самарканд хотод янз бүрийн урсгалын төлөөлөгчидтэй мэтгэлцэхдээ каламын аргыг амжилттай хэрэглэж байв.

Тиймээс бид акыдагийн салбарт Матуридиг дагадаг. Матуридийн урсгалыг ханафизм гэж нэрлэдэг нь Матуриди нь Абу Ханифагийн үзэлд тулгуурласан учраас юм. Өөрөөр хэлбэл, түүний зам ханафизмаас тусдаа биш, харин түүний үргэлжлэл гэж үздэг. Дээр дурдсанчлан, Имам Матуриди бол олон зуун шавь бэлтгэж, ханафизм болон уламжлалт суннит үзлийг Төв Азид хөгжүүлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан, мусульманчуудын дунд төөрөгдөл тархахаас сэргийлэхийн төлөө уйгагүй зүтгэсэн эрдэмтэн юм.

Имам Ағзамын бүтээлүүдэд Аллахын сифатууд, итгэлийн үнэн, Аллахыг ухаанаар эсвэл аят, хадисаар таних шаардлага, сайн муу, тавилан зэрэг итгэлийн асуудлуудыг авч үзсэн байдаг. Тухайн үеийн Иракийн исламын эрдэмтдийн тэргүүн Имам Ағзамын эдгээр үзэл бодлыг Имам Матуридигийн үзэлтэй харьцуулбал, тэдний ижил төстэй, нэгэн ижил болохыг амархан харж болно. Тиймээс судлаачид хоёр эрдэмтнийг ялгадаггүй.

Имам Абу Ханифа акыдагийн үндсийг товч өгүүлсэн бол, Имам Матуриди тэдгээрийг дэлгэрэнгүй тайлбарласан. Ханафийн мазхабын нэрт эрдэмтэн Захид аль-Каусари "Ишарат аль-Марам" номынхоо оршилд дараахыг бичсэн байдаг:<blockquote><p>«Мавераннахрын оршин суугчид амар тайван амьдарч, шинэчлэл, үймээнээс хол байсан. Тэд суннаг чанд баримталж, энэ уламжлалыг үеэс үед дамжуулж ирсэн. Энэ нутгаас Абу Мансур аль-Матуриди хэмээх эрдэмтэн төрөн гарч, бүх асуудлыг нарийн авч үзэн, тодорхой нотолгоо гаргаж, тайлбарлаж байсан».

Матуридигийн бүтээлүүдээс харахад тэрээр калам, фиқхийн арга зүй, тафсирын салбарт нэр хүндтэй эрдэмтэн байжээ. Түүхэн эх сурвалжуудад Имам Матуриди нь Имам Ағзамын бүтээлийг өөрийн багш нар болох Абу Насир Ахмад ибн Аббас аль-Баяди, Ахмад ибн Исхак аль-Журжани, Насир ибн Яхья аль-Балхи-аар дамжуулан судалж, тэд нь Абу Сулейман Муса аль-Журжани-гаас, харин Журжаний багш нь Мухаммад ибн Хасан аш-Шайбани-гаас мэдлэг өвлөж авсан гэж өгүүлдэг. Тэрээр Абу Ханифагийн акыда-гийн тухай бүтээлийг уншиж, өөрийн үзлээ түүний сургаалд тулгуурласан. Иймээс Матуридиг Абу Ханифагийн залгамж халаа гэж үздэг бөгөөд түүний сургуулийг ханафи гэж нэрлэдэг.

Алау Адильбаев