Валют солилцохтой холбоотойгоор шариатын байр суурь ямар байдаг вэ?

Валют (мөнгө) солилцох нь шариатад «сарф» гэж нэрлэгддэг. Энэ нь нэг төрлийн эсвэл өөр өөр төрлийн бэлэн мөнгийг бэлэн мөнгөөр худалдахыг хэлнэ. Гүйлгээ дуусахаас өмнө хоёр тал мөнгийг бие биедээ бэлнээр гардуулах ёстой. Бэлнээр солилцсон хэсэг нь сарф (мөнгөн гүйлгээ) зөвшөөрөгдсөнд тооцогдоно («Фатху бабил ғиная», 2/729).

Өмнө үед голчлон алт (динар) ба мөнгө (дирхам) хооронд солилцоо хийдэг байсан бол өнөө үед янз бүрийн улсын валютуудын хооронд солилцоо өргөн хэрэглэгддэг болсон.

Пайгамбар (түүнд Аллахын энх амгалан, ерөөл нь байх болтугай): «Алтыг алттай, мөнгийг мөнгөтэй, улаан буудайг улаан буудайтай, арвайг арвайтай, огурцыг огурцтай, давсыг давстай яг тэнцүү, ижил хэмжээтэй, бэлнээр (солилцож) бай. Хэрэв эдгээрийн төрөл өөр бол бэлнээр авах нөхцөлтэйгээр хүссэнээрээ арилжаалж болно» гэжээ (Муслим).

Тиймээс нэг төрлийн мөнгийг, жишээ нь төгрөгийг төгрөгөөр эсвэл долларыг доллараар солихдоо илүү авч болохгүй бөгөөд солилцоо нэг дор бэлнээр явагдах ёстой. Ихэвчлэн ийм солилцоо нь мөнгийг задлах эсвэл томсгох зорилготой байдаг.

Абу Минҳал (Аллах түүнд сэтгэл хангалуун байх болтугай) ийн өгүүлжээ: «Бара ибн Ғазибээс сарф (мөнгө солилцоо) тухай асуусан. Тэрээр: “Зайд ибн Арқамаас асуу, тэр илүү сайн мэднэ” гэв. Зайдаас асуухад: “Барагаас асуу, тэр илүү сайн мэднэ” гэв. Тэгээд тэд: “Аллахын элч (түүнд Аллахын энх амгалан, ерөөл нь байх болтугай) мөнгийг алтанд зээлээр худалдахыг хориглосон” гэжээ. Харин бэлнээр бол асуудалгүй. Гэхдээ зээлээр бол зөвшөөрөгдөхгүй» гэжээ (Бухари, Муслим). Энэ хадисын утгаас харахад, хоёр өөр валют солилцохдоо бэлнээр байх ёстой бөгөөд зээлээр хийхийг хатуу хориглоно. Үүнийг зөрчвөл риба (хүү, өсөлт) орно.

Малик ибн Әус (Аллах түүнд сэтгэл хангалуун байх болтугай) ийн өгүүлжээ: «Би зуу динар солилцох гэж байлаа. Талха ибн Убайдулла намайг дуудаж, бид тохиролцсон бөгөөд тэр надад мөнгийг солихоор болов. Алтыг авч, гараараа эргүүлээд: “Сан хөмрөгч ойгоос ирэг” гэжээ. Үүнийг Омар сонсоод: “Аллахын нэрээр андгайлъя, (мөнгөө бүрэн) аваагүй байж яваад хэрэггүй. Аллахын элч (түүнд Аллахын энх амгалан, ерөөл нь байх болтугай): “Алтыг алттай солих нь риба. Харин “энэ байна, энэ байна” гэж бэлнээр бол өөр хэрэг” гэжээ (Бухари).

Тиймээс эхлээд тохиролцож, бэлнээр авч амжаагүй эсвэл нэг нь авч, нөгөө нь аваагүй байхад салбал, тохиролцоо хүчингүй болно. Учир нь аль аль тохиолдолд бэлнээр авах нөхцөл биелээгүй байна. Энэ солилцоо риба (хүү)-тай төстэй болж байна. Гол нь салж яваагүй бол цаг хугацаа хамаарахгүй. Хамт унтсан ч, хамт явсан ч болно. Гэхдээ салж явбал арилжаа хүчингүй болно. “Энэ байна” гээд нэг нь алтыг өгөх ёстой, нөгөө нь мөнгийг тэр газар, тэр үед салж явахаас өмнө “энэ байна” гээд буцааж өгөх ёстой.

Энэ шийдвэр нь ирээдүйн таагүй нөхцөлөөс сэргийлэхийн тулд шариатад орсон. Эс тэгвээс зарим луйварчдад боломж олгож болзошгүй. Жишээ нь, нэг тал мөнгийг аваад “одоо эсвэл маргааш авчирч өгнө” гээд авсан мөнгөө шууд ашиглаж эхэлж болно. Эсвэл нөгөө тал мөнгөө өгөхөө хойшлуулж магадгүй. Ингэснээр маргаан үүснэ. Нэг тал мөнгөө цагтаа авч чадахгүй хохирно. Харин нөгөө тал мөнгөөр ашиг олно. Хохирсон тал мөнгөө нэхэж эхэлнэ. Мөнгөө авбал – риба, авч чадахгүй бол дотроо шанална.

Хасан АМАНКУЛ,

«Мунара» сонин, №5, 2023 он