Вақти намозАгар қарздиҳанда бигӯяд, ки "қарзро бахшидам", оё қарз аз гардани қарздор соқит мешавад?
Ҷавоб: Дар шариат иҷозат дода шудааст, ки қарз бахшида шавад, зеро он моликияти қарздиҳанда аст ва ӯ ҳақ дорад бо он мувофиқи хоҳиши худ рафтор кунад. Агар хоҳад, қарзро ба қарздор мебахшад ё маблағи қарзро кам мекунад [1]. Агар қарздиҳанда қарзро бахшад, пас қарздор дигар вазифадор нест [2].
Али Ҳайдар дар китоби «Дурару ал-ҳуккам шарҳу маҷаллати ал-аҳкам» менависад: «Боби 51: Чизе, ки аз гардан соқит шуд, бозпас гирифта намешавад. Яъне агар касе ҳуқуқеро, ки иҷозат дода шудааст аз гарданаш соқит кунад, пас он ҳуқуқ аз ӯ соқит мешавад ва баъд аз бахшидан бозпас гирифта намешавад» [3].
Оё бахшидани қарздор, ки наметавонад қарзро баргардонад, дуруст аст?
Ҷавоб: Умуман, мусалмон ҳақ дорад ҳаққи худро талаб кунад. Аммо агар қарздор дар ҳолати душвор қарор дошта бошад ва имкони баргардонидани қарзро надошта бошад, бояд ба ӯ муҳлат дода шавад. Агар бахшида шавад, савоб мегирад. Аллоҳ Таъоло дар Қуръон мефармояд:
وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَن تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ
«Агар (қарздор) дар тангдастӣ бошад, пас то осон шуданаш муҳлат диҳед. Ва агар бахшед, барои шумо беҳтар аст, агар бидонед» [4].
Дар ояти дигар омадааст:
وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
«Ва онҳое, ки ғазабашонро фурӯ мебаранд ва мардумро мебахшанд (аз ҷумлаи парҳезгоронанд). Аллоҳ некӯкоронро дӯст медорад!» [5], – мефармояд.
Аз ин рӯ, агар қарздор дар ҳолати сахт қарор дошта бошад, бахшидани ӯ беҳтар аст. Паёмбари Худо (бар ӯ салавоту салом) фармудаанд:
«Як шахс ба мардум қарз медод ва ба писараш мегуфт: "Агар шахсе дар сахтӣ бошад, ӯро бахш. Шояд Аллоҳ гуноҳҳои моро биёфмояд". Вақте назди Аллоҳ меравад, Парвардигор ӯро мебахшад» [6], – гуфтаанд.
Олими мазҳаби ҳанафӣ Ибн Нуҷайм мегӯяд: «Фарзи исломӣ аз ибодати нафлӣ болотар аст. Аммо дар баъзе ҳолатҳо ибодати нафлӣ авлотар аст:
Бахшидани қарздор, ки дар тангдастӣ аст (ҳукмаш – мандуб), аз муҳлат додан ба ӯ (ҳукмаш – воҷиб) беҳтар аст.
Аввал салом додан (суннат) аз ҷавоб додан ба салом (воҷиб) беҳтар аст.
Гирифтани таҳорат пеш аз фаро расидани вақти намоз (мандуб) аз гирифтани он баъд аз фаро расидани вақт (фарз) авлотар аст» [7].
Оё дер баргардонидани қарз гуноҳ аст?
Ҷавоб: Умуман, пас аз гирифтани қарз бояд онро сари вақт баргардонд. Агар имкони пардохт бошад, таъхир кардан ҷоиз нест [8]. Паёмбари Худо (бар ӯ салавоту салом) фармудаанд:
مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ
«Агар имкони пардохти қарз бошаду таъхир кунад – ин зулм аст» [9], – гуфтаанд.
Имоми Нававӣ мегӯяд: «Таъхир кардани қарз аз ҷониби шахси доро зулм ва ҳаром аст. Аммо таъхир кардани шахси камбизоат, ки узр дорад, на зулм аст ва на ҳаром. Инро аз мазмуни ҳадис метавон фаҳмид. Агар шахси доро дар он вақт маблағ надошта бошад ё сабаби дигаре бошад, ки наметавонад қарзро диҳад, пас таъхир карданаш ҷоиз аст» [10], – мегӯяд.
Пас, агар шахс имкони пардохти қарзро дошта бошаду таъхир кунад, ин гуноҳ аст.
Агар қарздиҳандаро пайдо накунад, қарзро чӣ гуна баргардонад?
Ҷавоб: Агар қарздор пул гирифта бошад, бояд кӯшиш кунад, ки онро ҳарчи зудтар ба соҳиби ҳақ баргардонад. Ҳотим ал-Асам мегӯяд: «Шитобкорӣ аз шайтон аст, магар дар панҷ чиз шитоб кардан лозим: суннати Паёмбар (бар ӯ салавоту салом) – хӯрондани ниёзманд, дафни майит, издивоҷи муҷаррад, пардохти қарз ва тавба» [11].
Пас, ҳар касе, ки қарз гирифтааст, бояд онро ба соҳиби ҳақ баргардонад. Агар ҳангоми пардохтани қарз соҳиби ҳақро наёбад, вале умед дошта бошад, ки баъдтар пайдо мекунад, интизор мешавад. Агар умедаш қатъ шавад ва ворисонашро шиносад, ба онҳо медиҳад. Агар онҳоро ҳам нашиносад, ба номи қарздиҳанда ба сокинони ҳамон маҳал ё минтақа садақа мекунад. Агар ин ҳам имкон надошта бошад, ба номи қарздиҳанда ба фақирони мусалмон садақа мекунад. Баъд аз ин, агар қарздиҳанда пайдо шавад, ба ӯ мефаҳмонад, ки ба номи ӯ садақа кардааст. Дар ин ҳолат, қарздиҳанда ҳақ дорад қарзро садақа ҳисоб кунад ва қарздорро бахшад ё талаб кунад, ки қарзашро баргардонад. Агар талаб кунад, бояд баргардонад [12].
Шуъбаи шариат ва фатвои Кумитаи уламо
[1] «Радду ал-муҳтор», 4/522.
[2] Иляс Қаблон, «ал-Қавоъиду ал-фиқҳия ал-мустахраҷа мин радди ал-муҳтор», 114.
[3] Али Ҳайдар, «Дурару ал-ҳуккам шарҳу маҷаллати ал-аҳкам», 1/54.
[4] Сураи «Бақара», ояти 280.
[5] Сураи «Оли Имрон», ояти 134.
[6] Бухорӣ, №3480. Муслим, №1562.
[7] «Ал-Ашбоҳ ва ан-назоир», 131-132.
[8] https://www.aliftaa.jo/Question2.aspx?QuestionId=3681
[9] ал-Бухорӣ № 2287, Муслим № 1564.
[10] «Шарҳи Саҳеҳи Муслим», 10/227.
[11] Ас-Субкӣ, «Табақоти аш-Шофеъи ал-кубро», 6/309.
[12] https://www.aliftaa.jo/Question.aspx?QuestionId=2394
Ин мавод бо кӯмаки зеҳни сунъӣ таҳия шуда, аз ҷониби муҳаррир тафтиш шудааст.