Оё дидани Аллоҳ Таоло дар хоб мумкин аст?

Дар посух ба саволи «Оё дидани Аллоҳ Таоло дар хоб мумкин аст?» баъзе уламоро ақида бар он аст, ки ин имконнопазир аст, баъзе дигар бошад, мумкин медонанд.

Имоми Нававӣ (Аллоҳ ӯро раҳмат кунад) мегӯяд: «Ал-Қозӣ гуфтааст: «Уламо иттифоқ доранд, ки дидани Аллоҳ Таоло дар хоб мумкин ва дуруст аст. Аммо агар шахс дар хоб Аллоҳро дар шакле бинад, ки ба Ӯ муносиб нест, бояд бидонад, ки он чизе, ки дидааст, Аллоҳ нест. Зеро, шабоҳат додани Аллоҳ ба махлуқот имкон надорад».

Ибни ал-Бакиллони мегӯяд: «Дидани Аллоҳ Таоло дар хоб ба қалб хаёл ва гумон меорад. Ин чиз дар корҳое, ки ба махлуқот тааллуқ дорад, рух медиҳад»[1]. Дидани Парвардигор дар хоб ба маънои ҳақиқӣ, мисли дидани чизҳои моддӣ нест. Зеро дидани Аллоҳ бо чашм имконнопазир аст. Ӯ аз ҳар гуна айб ва нуқсон пок аст. Дар Қуръони Карим омадааст:

﴿ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا ﴾

«Ва онҳо [махлуқот] бо донишашон Ӯро фаро гирифта наметавонанд» [2].

Уламо дидани Аллоҳ Таолоро дар хоб аз тарафи салафи солеҳ ба таъвил шарҳ додаанд. Имоми Бағауӣ (Аллоҳ ӯро раҳмат кунад) мегӯяд: «... Дидани Аллоҳи Қодир дар ҳолати адолати комил, хушнудӣ, саховат ва некӣ сурат мегирад. Агар дар хоб Аллоҳ ваъдаи ҷаннат, мағфират ё наҷот аз дӯзахро диҳад, каломи Ӯ ҳақ ва ваъдааш рост аст. Агар ба банда нигоҳ кунад, ин раҳмати Ӯст, ва агар рӯй гардонад, ин огоҳӣ аз гуноҳ аст. Дар Қуръони Карим омадааст:

﴿ أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآَخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ ﴾

«...онҳо дар охират ҳеҷ насибе надоранд ва рӯзи қиёмат Аллоҳ бо онҳо сухан намегӯяд ва ба онҳо нигоҳ намекунад,...» [3]

Агар дар хоб Аллоҳ ба касе мол диҳад ва ӯ онро бигирад, бояд бидонад, ки он чиз озмоиш, машаққат ва беморӣ аст. Ин фикр ӯро ба ташвиш меорад ва бо сабри он савоби бузург мегирад»[4].

Ҳангоми дидани чунин хоби аҷиб, бояд Аллоҳро ситоиш ва шукр кард, зеро ин як неъмат аст. Агар бихоҳад, онро ба шахси боэътимод мегӯяд, агар нахоҳад, намегӯяд. Онҳое, ки мегӯянд дидани Аллоҳ Таоло дар хоб мумкин нест, андешаи худро чунин баён мекунанд:

ولو قال رجل: رأيت الله تعالى في المنام، قال الشيخ الإمام رئيس أهل السنة أبو منصور الماتريدي رحمه الله تعالى: هذا الرجل شر من عابد الوثن

«Агар касе гӯяд: Ман Аллоҳ Таолоро дар хоб дидам, Шайх Имоми аҳли суннат Абӯ Мансур Мотуридӣ (Аллоҳ ӯро раҳмат кунад) гуфтааст: «Ин шахс аз бутпараст ҳам бадтар аст». Ин масъала миёни машоихи Бухоро ва Самарқанд баҳс барангехтааст. Машоихи Самарқанд (Аллоҳ онҳоро раҳмат кунад) гуфтаанд:

رؤية الله تعالى في المنام باطلة لا تكون لأن ما يرى في المنام لا يكون غير المرئي بل هو خياله، و الله تعالى منزه عن ذلك و ترك الكلام في هذه المسألة أحسن

«Дидани Аллоҳ Таоло дар хоб ботил ва номумкин аст. Зеро он чизе, ки дар хоб дида мешавад, ҷуз хаёл нест. Аллоҳ аз ин пок аст. Беҳтар аст, ки дар ин масъала сухан гуфта нашавад»[5].

ХУЛОСА: Дидани Аллоҳ Таоло дар хоб мумкин нест. Он чизе, ки дида мешавад, танҳо хаёл аст. Беҳтар аст, ки чунин хобро ба касе нагуянд. Танҳо дар ҳолати зарурӣ, чунин хобҳоро мувофиқи Қуръон ва суннат таъвил карда, ба маънои маҷозӣ шарҳ медиҳанд. Дар ин масъала бояд ба қоидаи «Ҳеҷ чиз ба Ӯ монанд нест» [6] пойбанд буд ва барои Аллоҳ шакл, сурат, ҳаҷм, ҳад ва самт қоил нашуд. Аллоҳро аз ҳар гуна айб ва нуқсон пок медонанд. Дурусттарашро танҳо Аллоҳ медонад! Шуъбаи шариат ва фатвои Кумитаи уламо

• [1] Имоми Нававӣ, Шарҳи Саҳеҳ Муслим, 5/25.

• [2] Сураи «Тоҳа», ояти 110.

• [3] Сураи «Оли Имрон», ояти 77.

• [4] «Шарҳ ас-сунна», 12/227.

• [5] «Фатавои Қозихон», 3/329.

• [6] Сураи «Шӯро», ояти 11.