Вақти намоз«Михроб» маънояш нишонаи махсусест, ки самти қибларо барои намозгузорон нишон медиҳад ва ҷойи имомро дар намоз муайян мекунад. Калимаи «михроб» дар Қуръон чор маротиба зикр шудааст: сураи «Оли Имрон», оятҳои 37-39, сураи «Марям», ояти 11 ва сураи «Сод», ояти 21.
Далели қатъӣ вуҷуд надорад, ки дар замони Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аввалин михроб сохта шуда бошад. Аммо таърихшиносон мегӯянд, ки аввалин михробро халифа Усмон ибни Аффон (разияллоҳу анҳу) гузоштааст, ки ҳамчун нишонаи самти қибла дар девор будааст. Михробҳое, ки имрӯз мебинем (дар шакли ковокии девор), бори аввал дар замони хилофати Уалид ибни Абдулмалик аз династияи Умавиён, бо ташаббуси волии Мадина Умар ибни Абдулазиз насб шудаанд (Вафаъ ал-Вафа би ахбори ал-Мустафа, ас-Самҳудӣ).
Муаллифи мисрӣ Аҳмад Фикрӣ менависад: «Аввалин михроб дар соли 50-уми ҳиҷрӣ аз ҷониби Уқба ибни Нафиъ, яке аз тобеин ва сарлашкари маъруф, ҳангоми бунёди масҷиди "Қайрауан" ва ишора кардани самти қибла бо михроб гузошта шуд» [1] (Ҳукм ас-Салот фи ал-Михроб байна ал-Ҷавоз ва ал-Иртиёб).
Насб кардани михроб дар масҷид барои мусалмонон манфиатҳои муайян дорад. Аз ҷумла: муайян кардани самти қибла, нишон додани ҷойи имом, пешгирӣ аз баробар саф бастани ҷамоат бо имом ва беҳтар шунидани овози имом.
Дар асоси шариат, михроб бо далели «масолихул мурсала» тасдиқ мешавад. Яъне, агар ин амал барои мусалмонон зарур бошад ва зараре нарасонад, онро ба корҳои манъшудаи шариат дохил кардан дуруст нест. Ҳамчунин, михроб имкон медиҳад, ки масҷид аз дигар биноҳо фарқ кунад. Дар Қуръони Карим омадааст:
«Ҳар гоҳ Закарё ба назди ӯ (Марям) ба михроб медаромад, ҳар дафъа назди ӯ ризқи гуногун меёфт» («Оли Имрон», ояти 37).
Дар ин оят, «михроб» ҳамчунин маънои ҷойи махсуси ибодатро низ дорад.
Дар таърихи ислом, аввалин михробҳо мисли имрӯз набуданд, балки як девори рост дар тарафи шимолии масҷид буданд. Дар Қуръон омадааст:
«(Эй Муҳаммад!) Мо дидем, ки рӯятро пайваста ба осмон бармегардонӣ. Пас, туро ба қиблае, ки писанди туст, равона мекунем. Акнун рӯятро ба самти Масҷиди Ҳаром гардон. (Эй мӯъминон!) Ҳар куҷо бошед, рӯятонро ба самти Масҷиди Ҳаром гардонед!» («Бақара», ояти 144)
Пас аз нузули ин оят, самти михроб аз Масҷиди Ақсо ба Масҷиди Ҳаром, яъне ба самти ҷанубии Макка тағйир ёфт. Дар соли 88-уми ҳиҷрӣ, бо фармони Уалид ибни Абдулмалик, масҷиди Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дар Мадина пурра навсозӣ шуда, михроб ба шакли ковокӣ сохта шуд. Аз он замон, дар тамоми масҷидҳо михробҳо ба шакли ковокӣ сохта мешаванд. Онҳо метавонанд нимдоира, нимҳилол ё чоркунҷа бошанд ва бо нақшу нигори гуногун ва хиштҳои ранга оро дода мешаванд.
Хулоса, насб кардани михроб аз нигоҳи шариат ҷоиз аст. Дар давраи тобеин ва уламои бузурги исломӣ, михроб дар масҷидҳо насб мешуд ва касе ба он эътироз намекард.
Ҳасан АМОНҚУЛ
Рӯзномаи «Минора», №18, соли 2023
Ин мавод бо кӯмаки зеҳни сунъӣ таҳия шуда, аз ҷониби муҳаррир тафтиш шудааст.