Оё шахсе, ки дар ҷои кор иҷозати хондани намозро надорад, метавонад намозро бо ишора (имâ) бихонад?

Дар Қуръон омадааст: «Худо ҳеҷ касро ҷуз ба андозаи тавоноияш вазифадор намекунад.» (ал-Бақара, 2/286) Дар асоси ин оят, қоидаи асосӣ чунин баён шудааст: «Итоат ба андозаи тавон аст.» (Марғинонӣ, ал-Ҳидоя, 2/83) Асл бар он аст, ки шартҳо ва рукнҳои намоз пурра ва дуруст иҷро шаванд. Хондани намоз бо ишораи сар (имâ) танҳо дар ҳолате ҷоиз аст, ки хондани намоз ба таври маъмулӣ ғайриимкон бошад. Паёмбари Акрам (с.а.с.) фармудаанд: «Агар метавонӣ ба замин саҷда кунӣ, саҷда кун. Агар ба замин саҷда карда натавонӣ, бо сарат ишора кун. Вақте барои саҷда ишора мекунӣ, саратро бештар аз он ки барои рукуъ хам мекунӣ, хам кун.» (Абу Яъло, ал-Муснад, 3/345-346) Хондани намоз бо ишора танҳо ҳамчун роҳи махсус барои беморон дар назар гирифта шудааст ва дар китобҳои фиқҳ дар мавзӯи «намози бемор» баррасӣ шудааст (Сарахсӣ, ал-Мабсут, 1/212).

Манъ шудани хондани намоз дар ҷои кор қудрати шахсро барои хондани намоз аз байн намебарад, балки имконияти амалии хондани намозро аз шахсе, ки қудрат дорад, маҳдуд мекунад. Агар шахс саломат бошад, вале имкони амалии хондани намозро надошта бошад, ин ҳолат аз ҷумлаи ҳолатҳое нест, ки хондани намоз бо ишораро ҷоиз мекунад. Аз ин рӯ, шахсе, ки дар муҳите қарор дорад, ки иҷозати хондани намоз надорад, наметавонад намозро бо ишора бихонад.

Барои шахсе, ки дар чунин муҳит кор мекунад, мувофиқ аст, ки пеш аз ҳама ҷое барои кор ҷӯяд, ки битавонад ибодатҳояшро озодона анҷом диҳад. Агар чунин ҷой пайдо накунад ва тарки кори мавҷудааш боиси он шавад, ки худ ё оилаашро таъмин карда натавонад, пас, агар имкон бошад, намозҳояшро бо тарзи ҷамъ хондан ба ҷо оварад. Яъне, намозҳои пешин ва асрро ё асрро барвақт дар вақти пешин, ё пешинро дертар дар вақти аср; инчунин, намозҳои шом ва хуфтанро ё хуфтанро барвақт дар вақти шом, ё шомро дертар дар вақти хуфтан (бо ҳам ҷамъ карда) бихонад. Аммо бояд дар хотир дошт, ки ин ҳукм истисноист. Агар ин ҳам имконнопазир бошад, намозро ба қазо гузошта, дар аввалин фурсат бихонад. Чунончи Паёмбари Акрам (с.а.с.) низ намозе, ки ба сабаби ҷанг хонда натавониста буданд, баъдан қазо кардаанд (Бухорӣ, Ҷиҳод, 98 [2931]).

Сарчашма: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu