Вақти намоз«Абу Ҳанифа на танҳо дар илми фиқҳ, балки дар илми ақида низ пешво мебошад. Пас чаро ҳанафиҳо ба ақидаи Матуридӣ пайравӣ мекунанд, на ба ақидаи Абу Ҳанифа?» Биёед ин саволро мухтасар шарҳ диҳем.
Дар замони Имоми Аъзам Абу Ҳанифа худи ақида ҳанӯз ҳамчун як соҳаи мустақили илм ташаккул наёфта буд. Он вақт фиқҳ на танҳо ақидаро, балки масъалаҳои ахлоқиро низ дар бар мегирифт. Имоми Ашъарӣ ва Имоми Матуридӣ илмҳои суннатии ақидаро ба таври низомнок рушд доданд. Дар асл, фиқҳ (шариат) ва ақида ду фанни ҷудогонаанд. Фиқҳ ба қоидаҳои ибодат ва муомила мепардозад, ақида бошад, ба усули эътиқод.
Гарчанде Имоми Аъзам Абу Ҳанифа китобе дар бораи ақида навишта бошад ҳам, он хеле мухтасар буд ва асосан ба фиқҳ машғул мешуд. Аз тарафи дигар, Имоми Матуридӣ, бо такя ба таълимоти Имоми Аъзам (Абу Ҳанифа), масъалаҳои асосии эътиқодро бо усули калом, ки ба ақл ва инчунин ба оятҳо ва ҳадисҳо такя мекунад, низом дод. Ӯ дар Самарқанд бо намояндагони равияҳои гуногун баҳсҳо бурда, бо истифода аз усули калом ба муваффақиятҳои бузург ноил гардид.
Аз ҳамин сабаб, мо дар масъалаҳои ақида ба Матуридӣ пайравӣ мекунем. Мазҳаби Матуридияро ҳанафия мегӯянд, зеро Матуридӣ ба ақидаи Абу Ҳанифа такя кардааст. Яъне роҳи ӯ аз ҳанафия ҷудо нест, балки идомаи он аст. Тавре ки зикр шуд, Имоми Матуридӣ олимест, ки барои таълими садҳо шогирдон ва густариши ҳанафия ва ақидаи суннатӣ дар Осиёи Марказӣ ва пешгирии паҳншавии гумроҳӣ миёни мусалмонон заҳмати зиёд кашидааст.
Дар осори Имоми Аъзам масъалаҳои сифоти Аллоҳ, ҳақиқати имон, зарурати шинохти Аллоҳ бо ақл ё ояту ҳадис, некӣ ва бадӣ, тақдир ва дигар масъалаҳои эътиқодӣ баррасӣ шудаанд. Агар ақидаи Имоми Аъзам, ки сарвари уламои Ироқ буд, бо ақидаи Имоми Матуридӣ муқоиса шавад, мушоҳида мешавад, ки онҳо яксон ва ҳамсонанд. Аз ин рӯ, муҳаққиқон байни ин ду олим фарқ намегузоранд.
Имоми Аъзам Абу Ҳанифа асосҳои ақида-ро баён кардааст, дар ҳоле ки Имоми Матуридӣ онҳоро муфассал шарҳ додааст. Зоҳид ал-Кавсарӣ, яке аз уламои бузурги мазҳаби ҳанафӣ, дар муқаддимаи китоби худ «Ишарат ал-Марам» менависад: <blockquote><p>«Аҳли Мовароуннаҳр бо оромӣ зиндагӣ мекарданд ва аз навовариҳо ва фитнаҳо дурӣ меҷустанд. Онҳо ба суннат сахт пойбанд буданд ва ин суннатро аз насл ба насл мегузаронданд. Аз ҳамин сарзамин олим Абу Мансур ал-Матуридӣ баромад, ки ҳар як масъалаи эътиқодиро шарҳ дода, далелҳои возеҳ оварда, онҳоро равшан мекард».
Осори Матуридӣ нишон медиҳанд, ки ӯ дар илми калом, усули фиқҳ ва тафсир мақоми баланд дошт. Манбаъҳои таърихӣ мегӯянд, ки Имоми Матуридӣ китобҳои Имоми Аъзамро бо устодонаш Абу Насир Аҳмад ибни Аббос ал-Байадий, Аҳмад ибни Исҳоқ ал-Ҷурҷонӣ ва Носир ибни Яҳё ал-Балхӣ омӯхтааст ва онҳо шогирди Абу Сулаймон Мӯсо ал-Ҷурҷонӣ буданд, ки устоди ал-Ҷурҷонӣ бошад, аз Муҳаммад ибни Ҳасан аш-Шайбонӣ илм гирифтааст. Ӯ осори Абу Ҳанифаро дар бораи ақида хонда, ақидаи худро бар асоси таълимоти ӯ бунёд кардааст. Аз ин рӯ, Матуридӣ пайрави Абу Ҳанифа дониста мешавад ва мазҳаби ӯро ҳанафия меноманд.
Алау Одилбоев
Ин мавод бо кӯмаки зеҳни сунъӣ таҳия шуда, аз ҷониби муҳаррир тафтиш шудааст.