Devir va isqotning dinimizda o‘rni bormi?

Isqot, kishining hayotligida turli sabablarga ko‘ra ado eta olmagan ro‘za, qurbon, nazr, kafforat kabi diniy majburiyatlarining, vafotidan so‘ng fidya to‘lanib soqit qilinishi, shu tariqa o‘sha kishining bu turdagi qarzlaridan qutulishi ma’nosini anglatadi. Qur’oni Karimda, “Ro‘zaga kuchi yetmaydiganlar bir miskin to‘ydiradigan miqdorda fidya to‘lasinlar.” (al-Baqara, 2/184) deb buyurilgan. Ushbu oyatga ko‘ra, ro‘zaga toqat qilolmaydigan yoki uzrli sabablarga ko‘ra Ramazonda va boshqa paytlarda ro‘za tuta olmaydigan kishilar har bir ro‘za kuni uchun fidya to‘lashlari lozim. Faqihlarning aksariyati, ushbu oyatdagi ro‘za o‘rniga fidya to‘lash hukmiga sabab bo‘lgan sifat “ojizlik” ekanini ta’kidlab, uzrli yoki uzrsiz ro‘za tutmagan va qazosi qilinmasdan vafot etgan kishilarning ro‘za qarzlari uchun ham fidya to‘lanishini, hatto bu kishilarning bu borada vasiyat qilishlari kerakligini bildirganlar. Ro‘za tutishga ojizlik nuqtai nazaridan vafot etgan kishining holati, uzr sababli ro‘za tuta olmaydigan kishilarning holatiga qiyos qilinishi mumkin. Marhum bu borada vasiyat qilgan bo‘lsa, bu qiyos hukmi yanada kuchli bo‘ladi. Agar vasiyat bo‘lmasa, merosxo‘rlar buni qilishga majbur emaslar. Marhum meros qoldirmagan bo‘lsa yoki qoldirgan moli yetarli bo‘lmasa, o‘z molidan sadaqa (tabarru’) sifatida ham berishlari mumkin. Ro‘za uchun shu tarzda qilinadigan isqot diniy hukmlarga muvofiqdir.

Namozlarning isqotiga kelsak; bir kishining namoz qarzlarini fidya bilan to‘lash mumkinligiga Qur’on va Sunnatda na dalil, na ishora bor. Shu bois fidya bilan namoz qarzlari soqit bo‘ladi deb aytilmaydi. Biroq muhtojlarga qilinadigan yordamlar marhum nomidan berilgan sadaqa bo‘lgani uchun gunohlarning kechirilishiga va Allohning mag‘firatiga sabab bo‘lishi umid qilinadi. Zero, Qur’oni Karimda “Albatta, yaxshiliklar yomonliklarni ketkazadi.” (Hud, 11/114) deb aytilgan. Biroq ma’lum miqdordagi pulni faqirga berish va u ham go‘yoki fidokorlik qilib olgan pulini bergan kishiga hadya qilishi va to‘lanishi lozim bo‘lgan miqdor to‘liq bo‘lguncha bu qabul va hadya qilish jarayonini qayta-qayta takrorlashni anglatadigan “devir” amaliyotining aqliy va naqliy hech qanday asosi yo‘qdir.

Imkoniyat doirasida faqirlarga sadaqa berish, xayriya ishlarini amalga oshirish, xayriya muassasalariga yordam ko‘rsatish orqada qolganlarning marhumlar uchun qilishi mumkin bo‘lgan eng maqbul amallardir. Biroq marhumning merosxo‘rlari orasida bolalar bo‘lsa (marhumning vasiyatidan tashqari) ularning molidan isqot yoki sadaqa qilish orqali ularni nohaq zarar ko‘rishga majbur qilish joiz emas. (Ibn Nujaym, al-Bahr, 4/117; Ibn Abidin, Raddul-muhtar, 2/240-241)

Shofiiy mazhabidagi asosiy qarashga ko‘ra, namoz yoki nazr qilingan i’tikof qarzi bilan vafot etgan kishining yaqinlari marhum nomidan bu ibodatlarni ado etishi ham, fidya berib bu qarzlarni soqit qilishi ham to‘g‘ri emas. (Nawaviy, al-Majmu’, 6/372)

Manba: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu