Eʼzon va qomat nima? Qachon va qanday qilib mashruʼ qilingan?

Eʼzon va qomat farz namozlarning sunnatlaridandir. Farz namozlarga chaqiriq uchun eʼzon o‘qishning dalili Kitob va Sunnatdir. Bu borada Qurʼoni Karimda shunday deyiladi: “Siz namozga chaqirganingizda, uni masxara qilib, o‘yin-kulgi o‘rniga qo‘yadilar.” (el-Maide, 5/58); “Ey iymon keltirganlar! Juma kuni namoz uchun chaqiriq qilinsa, darhol Allohning zikriga shoshiling...” (el-Jum'a, 62/9) Rasululloh (s.a.v.) ham “Namoz vaqti kelganda, orangizdan biri eʼzon o‘qisin.” (Buxoriy, Eʼzon, 17-18, 49 [628, 631, 685]; Muslim, Masojid, 292 [674]) deganlar.

Namoz Makka davrida farz qilingan bo‘lsa-da, eʼzon hijratdan keyin amaliyotga joriy etilgan. Madinaga hijratdan so‘ng Masjid an-Nabaviy qurib bitkazilib, muntazam jamoat bilan namoz o‘qila boshlangach, Payg‘ambarimiz (s.a.v.) namoz vaqti kirganini eʼlon qilish uchun nima qilish mumkinligini sahobalari bilan maslahatlashganlar. O‘sha paytda Payg‘ambarimizga vahiy orqali va Umar (r.a.) hamda Abdulloh ibn Zayd (r.a.) kabi baʼzi sahobalarga tushlarida bugungi eʼzon shakli o‘rgatilgan. (Abu Dovud, Salat, 27-28 [498-499]; Ibn Moja, Eʼzon, 1 [706-707]); qarang: Ibn Obidin, Raddul-muxtor, 1/383)

Eʼzon Islomning shiori (ramzi) bo‘lib, muakkad sunnatdir. Eʼzon orqali odamlarga namoz vaqti kirgani eʼlon qilinadi, shuningdek, Allohning benazir ulug‘ligi, Payg‘ambarimiz (s.a.v.) Uning quli va elchisi ekani va namoz najot yo‘li ekani eʼlon qilinadi. Imom Muhammad “Bir shaharning aholisi butunlay eʼzonni tark etsa, ular bilan urushaman.” (Kasoniy, Badoyiʼ, 1/146) deganlar.

Qomat esa farz namozlardan oldin, namoz boshlanishini bildiradigan va eʼzon lafzlariga o‘xshash so‘zlardir. Eʼzondan farqli o‘laroq, “hayya alal-falah” jumlasidan so‘ng “qad qamatis-salat” jumlasi qo‘shiladi. Rivoyatlarga ko‘ra, qomat ham yuqorida nomi zikr etilgan sahobalarga o‘sha tushda o‘rgatilgan. (Abu Dovud, Salat, 28 [499, 507])

Manba: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu